Dlaczego
mam ufać
Biblii?

Greg Gilbert

Fundacja Ewangeliczna

Toruń 2019

Tytuł oryginału:

Why Trust the Bible?

Tłumaczenie: Krzysztof Kujawiński

Korekta: Iwona Kresak

Skład komputerowy: Aneta Krzywicka

Projekt okładki oryginalnej: Matthew Wahl

Redakcja: Tadeusz Tołwiński

Why Trust the Bible?
Copyright © 2015 by Gregory D. Gilbert
Published by Crossway
a publishing ministry of Good News Publishers
Wheaton, Illinois 60187, U.S.A.
This edition published by arrangement with Crossway.
All rights reserved.

Wydawca:

Fundacja Ewangeliczna
ul. Myśliwska 2, 87-118 Toruń
www.fewa.pl

© Fundacja Ewangeliczna

Toruń 2019

ISBN 978-83-60974-18-6

Cytaty biblijne pochodzą z Biblii Warszawskiej.

Bardziej niż kiedykolwiek w historii dziejów chrześcijanie powinni się dziś nauczyć, w jaki sposób mogą bronić prawdy Słowa Bożego w świecie coraz bardziej wrogim Biblii. W tej książce, przeznaczonej zarówno dla chrześcijan, jak i niechrześcijan, Gilbert przedstawia przekonujące argumenty, które przemawiają za wiarygodnością Biblii – wyposażając wierzących w narzędzia przydatne podczas konfrontacji ze sceptykami.

Josh McDowell, pisarz i mówca

Niniejsza książka zaspokaja wielką potrzebę naszych czasów, gdy ludzie zadają wiele uzasadnionych pytań odnośnie do Biblii i jej wiarygodności, zanim w ogóle zdecydują się ją otworzyć i czytać. Książka Grega Gilberta Dlaczego mam ufać Biblii? odpowiada na to pytanie o wiarygodność, badając wiele zarzutów podnoszonych często przez ludzi tylko po to, aby nie zajrzeć do tej największej z ksiąg. Pisząc w przystępny sposób, autor skutecznie wyjaśnia, dlaczego możemy ufać Pismu Świętemu i traktować poważnie to, co mówi nam o życiu.

Darell L. Bock, dyrektor wykonawczy ds. relacji z kulturą w Howard G. Hendricks Center, profesor odpowiedzialny za badania naukowe nad Nowym Testamentem w Dallas Theological Seminary

Wielu studentów, których spotykam, wie, że powinni ufać Biblii, ale nie wie dlaczego – a zatem tego nie robi. Niniejsza książka w sposób jasny i prosty odpowiada na to pytanie. Dobrze napisana pod kątem badawczym i przystępna, stanie się jedną z pozycji, do których będę teraz odsyłał dociekliwych badaczy i nowych wierzących.

J.D. Greear, starszy pastor kościoła The Summit Church w Durham w stanie Karolina Północna; autor książki Jesus, Continued...
Why the Spirit Inside You Is Better Than Jesus Beside You

Czy naprawdę możemy ufać Biblii? To bardzo istotne pytanie, które powinniśmy sobie zadać, szczególnie w obliczu powszechnego w naszej kulturze sceptycyzmu. Greg Gilbert mierzy się z nim bezpośrednio i udziela jasnych i przekonujących odpowiedzi, które pomogą czytelnikowi w pełni zaufać Pismu Świętemu. Dlaczego mam ufać Biblii? to wspaniała pozycja, wyposażająca chrześcijan w narzędzia do skutecznej obrony Biblii. Przy okazji rzuca ona wyzwanie sceptykowi, namawiając go, aby przemyślał swoje poglądy. Zostałem naprawdę bardzo wzbogacony, czytając tę książkę.

Christian Wegert, starszy pastor kościoła Arche Gemeinde
w Hamburgu (Niemcy)

Ta niezwykła książka daje nam wyśmienite zestawienie dowodów potwierdzających historyczność Biblii. Jest oparta na przemawiających argumentach, zwięzła, wnikliwa, świetnie się ją czyta. Nie tylko ją polecam, ale będę chciał ją wręczyć wielu przyjaciołom – zarówno wierzącym, jak i sceptykom.

William Taylor, proboszcz parafii St. Helen’s Bishopsgate
w Londynie; autor książek Understanding the Times oraz Partnership

Greg Gilbert jest przyjaznym, przekonującym przewodnikiem na tej tak ważnej ścieżce prowadzącej do zaufania Biblii. W zdumiewająco prosty i skuteczny sposób, opierając się na zdrowym rozsądku, przeplata wiele złożonych argumentów, które przemawiają na rzecz wiarygodności Pisma Świętego jako dokumentu historycznego. Dla osób, które badają Biblię – a także dla tych, którzy uwielbiają się nią dzielić – książka ta jest jak światło padające na ścieżkę, pozwalając nie tylko na trzeźwe myślenie o Piśmie Świętym, ale także na spotkanie ze zmartwychwstałym Chrystusem.

Kathleen B. Nielson, dyrektor inicjatyw kobiecych,
The Gospel Coalition

Mamie i Tacie.

To wy pierwsi uczyliście mnie,

że Biblia i Zbawiciel, którego objawia,

są godni zaufania.

Spis treści

1. Nie wierz we wszystko, co czytasz

2. Zagubieni w tłumaczeniu?

3. Kopie kopii kopii kopii?

4. Czy to na pewno te księgi, których szukasz?

5. Ale czy mogę ci ufać?

6. Czy zatem to się zdarzyło?

7. Uwierzyć zmartwychwstałemu na słowo

Zakończenie. Następne pytanie

Dodatek. Zasoby przydatne do dalszych studiów

O serii

1

Nie wierz we wszystko, co czytasz

Nie wierz we wszystko, co czytasz. Każde dziecko to wie.

Szczególnie w erze Internetu tylko źle poinformowana osoba traktuje wszystko, co przeczyta, jako prawdę absolutną. Czytając dzienniki, tygodniki i brukowce, a także internetowe serwisy „wiadomości” oparte na clickbaitach, jedną z najwartościowszych umiejętności, które możemy zdobyć, jest odróżnianie faktu od fikcji oraz prawdy od informacji wyssanych z palca. Nie chcemy wyjść na naiwniaków i mamy prawo tego nie chcieć.

Wraz z żoną bardzo mocno się staramy, aby właśnie tego nauczyć nasze dzieci – umiejętności świadomego czytania i słuchania, niebrania za pewnik wszystkiego, co się przeczyta lub usłyszy, ale raczej sprawdzania i badania, czy można uznać daną informację za wiarygodną. Robimy tak nawet w przypadku naszej pięcioletniej córki, którą staramy się nauczyć, jak rozpoznawać różnicę pomiędzy tym, co jest faktem, a tym, co stanowi „po prostu bajkę”. Nabrała w tym niezłej wprawy:

George Washington był pierwszym prezydentem Stanów Zjednoczonych. „To prawda, tato”.

Wujek Matt dostał nową pracę i przeprowadził się do innego miasta. „To też prawda”.

Batman ścigał Jokera i wtrącił go do więzienia. „Nie, to zwykła bajka”.

Elsa zbudowała zamek z lodu za pomocą swoich specjalnych mocy, pozwalających jej na zamrażanie powietrza. „Tylko bajka”.

Superman naprawdę latał. „Bajka”.

Dawno, dawno temu, w odległej galaktyce... „Bajka!”.

Wyobraź jednak sobie, że pewnego dnia zadaję jej prawdziwą zagwozdkę. Oto człowiek o imieniu Jezus narodził się z dziewicy około dwóch tysięcy lat temu, głosił, że jest Bogiem, czynił cuda, np. chodził po wodzie i wskrzeszał zmarłych, został ukrzyżowany na rzymskim krzyżu, a następnie zmartwychwstał i wstąpił do nieba, gdzie obecnie zasiada na tronie jako Król wszechświata.

Jak powinna odpowiedzieć? „Hm, to... prawda?”.

Jeżeli jesteś chrześcijaninem, odpowiesz zapewne z przekonaniem: „To oczywiście prawda”. Ale bądźmy uczciwi. W naszej współczesnej kulturze większość ludzi uważa, że normalne, zrównoważone emocjonalnie osoby nie powinny traktować tej historii serio. I gdyby mieli szansę, prawdopodobnie uśmiechnęliby się wyrozumiale i odpowiedzieli: „OK, ale czy nie miałoby więcej sensu uznać, że te fantastyczne historie o Jezusie są właśnie tym – bajkami? Czy to nie zwyczajnie irracjonalne myśleć, że te opowieści miały być traktowane poważnie, że ich czytelnicy mieli je uważać za prawdziwe?”.

Moje spotkania z chrześcijanami, którzy naprawdę wierzą Biblii, są dla mnie zawsze budujące – zarówno jako chrześcijanina, jak i pastora. Ufają jej, są gotowi położyć swoje życie za prawdę, którą głosi, i chcą być jej posłuszni. Jeżeli znajdą w niej coś, co podważa ich przekonania lub pokazuje, że ich zachowanie jest niewłaściwe, starają się jej podporządkować. Krótko mówiąc, pozwalają, aby Biblia funkcjonowała jako fundament ich życia i wiary. A jednak moje doświadczenie podpowiada mi również, że wielu chrześcijan nie potrafi wyjaśnić, dlaczego właściwie wierzy Biblii. Po prostu wierzą.

Potrafią podawać wiele powodów. Czasami mówią, że Duch Święty ich do tego przekonał. Innym razem będą sugerować, że najlepszym dowodem na prawdziwość Biblii jest jej działanie w ich życiu albo że zwyczajnie „brzmi prawdziwie”. Niektórzy wskazują na odkrycia archeologiczne, które potwierdzają zdarzenia opisane na kartach Biblii. Inni, przyciśnięci, wzruszą ramionami i powiedzą: „Cóż, po prostu musimy przyjąć to na wiarę”.

No dobrze, na swój sposób wszystko to może stanowić dobry powód, dla którego chrześcijanie ufają Biblii, ale udzielając tego typu odpowiedzi, musimy pamiętać, że żadna z nich nie będzie brzmieć przekonująco dla kogoś, kto nie ufa jeszcze Biblii i miałby zacząć jej ufać. Wręcz przeciwnie, gdy chrześcijanin reaguje na argumenty podważające Biblię odpowiedzią w stylu „Musisz po prostu wziąć ją na wiarę”, osoba, która rzuciła Biblii wyzwanie, najprawdopodobniej odbierze to jako potwierdzenie swych wątpliwości i odejdzie z poczuciem zwycięstwa: „Aha – pomyśli – w tym właśnie sęk. Tak naprawdę nie masz żadnych powodów, by wierzyć Biblii. Po prostu... wierzysz”.

Właśnie dlatego, jeśli jesteś chrześcijaninem, pozwól, że zapytam cię wprost: Dlaczego wierzysz Biblii? Jak wyjaśniłbyś komuś, kto jej nie wierzy, dlaczego ty wierzysz? Mam nadzieję, że pod koniec tej książki będziesz w stanie udzielić odpowiedzi na to pytanie – i to nie tylko takiej odpowiedzi, która sprawi, że się dobrze poczujesz, a twój oponent odejdzie z przekonaniem, że wygrał dyskusję, ale takiej, która sprawi przynajmniej, że będzie się on musiał głębiej zastanowić nad swoimi przekonaniami. Apostoł Piotr napisał w swoim 1 Liście, że jako chrześcijanie powinniśmy być zawsze gotowi do obrony przed każdym (3:15), kto domaga się od nas wytłumaczenia z naszej nadziei. W obecnych czasach cała obrona zawsze zaczyna się od odpowiedzi na podstawowe pytanie, które pada na długo przed pytaniami, kim jest Jezus albo czym jest ewangelia – na pytanie, które dręczy wielu ludzi wokół nas, pytanie, które ludzie chcą nam zadać, ale (jeśli są wobec nas uczciwi) wątpią, że potrafimy na nie odpowiedzieć: dlaczego w ogóle wierzymy Biblii?

Żółwie aż do samego końca

Zanim zrobimy krok naprzód, pozwól, że od razu przyznam się do czegoś, co prawdopodobnie was nie zaskoczy. Jestem chrześcijaninem, całym sercem, z przekonania, ze wszystkimi cechami, przed którymi rodzice ostrzegają swoje dzieci. Wierzę, że Biblia mówi prawdę, wierzę, że Morze Czerwone się rozstąpiło, że mury Jerycha upadły, że Jezus chodził po wodzie, niektórych ludzi uzdrawiał, a z innych wypędzał demony. Wierzę, że Bóg zesłał na świat potop i uratował Noego, wierzę, że Jonasz został połknięty przez olbrzymią rybę, i wierzę, że Jezus narodził się z dziewicy. A ponad wszystko wierzę, że Jezus umarł, a następnie zmartwychwstał – nie w jakimś duchowym czy metaforycznym sensie, ale w sensie fizycznym i historycznym, naprawdę. Wierzę w to wszystko.

Zasadniczo nie ma sensu udawać, że jest inaczej: głównym powodem, dla którego wierzę, że Biblia mówi prawdę, jest dokładnie to, że wierzę, iż Jezus powstał z martwych. Bez względu na to, czy zgadzasz się ze mną w kwestii zmartwychwstania czy nie, możesz prawdopodobnie zrozumieć, dlaczego wiara w zmartwychwstanie szybko i sprawnie zaprowadziła mnie do wiary w to, co mówi Biblia. Jeżeli Jezus naprawdę zmartwychwstał, jedyną logiczną konkluzją, która z tego wypływa, jest to, że naprawdę jest tym Jezusem, o którym mówi Biblia. Jeśli Jezus faktycznie powstał z martwych tak, jak opisuje to Biblia, to naprawdę jest Synem Bożym, Królem królów i Mądrością Bożą, jak sam mówił. A jeśli to jest prawda, zgodzimy się chyba, że wie, o czym mówi – a zatem powinniśmy Go słuchać.

Możemy stwierdzić ponad wszelką wątpliwość, że Jezus wierzył Biblii. W przypadku Starego Testamentu sprawa jest prosta – raz za razem w swoich nauczaniach Jezus akceptował i potwierdzał go jako Słowo Boże. Jeśli zaś chodzi o Nowy Testament, to chociaż został on napisany wiele lat po tym, jak Jezus chodził po tej ziemi, również opiera się on na autorytecie Jezusa. Wiedzieli o tym pierwsi chrześcijanie. Oto dwa podstawowe kryteria, z których korzystali, gdy uznawali poszczególne księgi za autorytatywne: (1) dokumenty te były potwierdzone autorytetem jednego z apostołów Jezusa, (2) we wszystkim, co mówiły, musiały się one zgadzać z nauczaniem samego Jezusa. Więcej na ten temat powiemy później, ale sens jest oczywisty. Gdy uznasz, że Jezus naprawdę powstał z martwych, to prawdziwość i autorytet Biblii przyjmiesz szybko, naturalnie i ze wszystkimi tego konsekwencjami.

Zdaję sobie sprawę, że to imponujące w swoim tempie przedstawienie całej kwestii, ale odpowiedz na następujące pytanie: jak doszedłeś do tego, że Jezus naprawdę powstał z martwych? Chodzi mi o to, że nie możesz zwyczajnie powiedzieć, że wierzysz w zmartwychwstanie, ponieważ tak mówi Biblia, a w to, co mówi Biblia, wierzysz, ponieważ Jezus powstał z martwych. Chyba już wiesz, o co mi chodzi, prawda? Nie możemy przecież tkwić w błędnym kole. Przypomina mi to historię pewnego chłopca, którego nauczyciel zapytał, dlaczego świat nie spadnie w przepaść:

– Ponieważ usadowiony jest na grzbiecie żółwia – odparł chłopiec.

– A dlaczego ten żółw nie spadnie? – zapytał nauczyciel.

– Ponieważ stoi na grzbiecie innego żółwia – upierał się chłopiec.

– A dlaczego ten inny żółw nie spadnie? – nie poddawał się nauczyciel.

– Cóż – odpowiedział po namyśle chłopiec – najwyraźniej są tam żółwie aż do samego końca!

Zanim przejdziemy dalej, musimy uznać, że w ten czy inny sposób zawsze do samego końca są tam dla nas żółwie, bez względu na to, co przyjmiemy za ostateczny autorytet naszej wiedzy. Dotyczy to wszystkich, nie tylko chrześcijan. Jeśli zapytasz racjonalisty, dlaczego polega na rozumie, odpowie: „Ponieważ to racjonalne”. Gdy zapytasz logika, dlaczego polega na logice, odpowie: „Ponieważ to logiczne”. Zapytaj tradycjonalistę, dlaczego ufa tradycji, a odpowie: „Ponieważ zawsze wszyscy ufali tradycji”. We wszystkich tych przypadkach nasuwa się kolejne pytanie: dlaczego ktoś w ogóle polega na rozumie, logice czy tradycji? Ktoś może dowodzić, że rozum jest bardziej wiarygodny niż wyjaśnienia duchowe, ponieważ można zobaczyć dowody potwierdzające rozmaite twierdzenia i ich dotknąć. Ale nawet ten argument spoczywa na pewnych założeniach na temat tego, jakie dowody uznaje się za uprawnione – czyli racjonalne – a jakie nie. Rozumiesz? Tak czy inaczej, sprawa zawsze kończy się żółwiami aż do samego końca. Myślę, że w ten sposób Bóg przypomina nam, iż jesteśmy istotami skończonymi – z założenia nie jesteśmy w stanie tych zagadnień rozwikłać.

Mimo to nie powinniśmy porzucać wszelkiej nadziei na możliwość dojścia do poznania czegokolwiek. Nawet jeśli to prawda w jakimś filozoficznym, epistemologicznym sensie, że ostatecznie wszyscy jesteśmy skazani na błędne koło w rozumowaniu, nie oznacza to, iż nie możemy pozwolić sobie na pewne wnioski co do natury rzeczywistości. Oczywiście znajdą się filozofowie, którzy rozłożą bezradnie ręce i powiedzą: „Cóż, prawda jest taka, że nie wiemy nic!”. Ale taki sposób myślenia prowadzi nas do epistemologicznej celi samouwięzienia (nie możemy poznać niczego ani nikogo), którą tylko nieliczni z nas uznają za atrakcyjną albo konieczną. Dlatego większość z nas rozpoczyna od kilku wstępnych założeń – na przykład rozum jest racjonalny, logika jest logiczna, nasze zmysły są wiarygodne, świat i my naprawdę istniejemy i nie jesteśmy tylko „mózgami w naczyniach” – a następnie przechodzi do wyciągania pewnych wniosków dotyczących nas samych, historii, świata wokół nas i wszystkiego innego.

Ale zaraz. Fakt, że koniecznie musimy zakładać pewne rzeczy, nie oznacza, że możemy założyć, iż prawdą jest cokolwiek, co się nam spodoba. Nie możesz na przykład po prostu uznać, że jesteś prezydentem Stanów Zjednoczonych, i iść do pracy do Białego Domu. Nie możesz założyć, że jesteś bogiem i wszystko, w co wierzysz, jest prawdą. Nie możesz też założyć, że czasopismo National Enquirer jest Słowem Bożym i daje ci obiektywny i prawdziwy obraz świata. To byłyby całkowicie nieuprawnione założenia i wierząc w nie, stałbyś się pośmiewiskiem – a prawdopodobnie trafiłbyś również do zakładu zamkniętego! Po co o tym mówię? Całkiem sporo osób uznało, że właśnie dokładnie to samo chrześcijanie zrobili z Biblią. My, chrześcijanie, bez żadnych dobrych powodów założyliśmy, że Biblia jest Słowem Bożym i dlatego wszystko, co mówi, jest prawdą – i to właśnie z tego powodu wierzymy, że Jezus powstał z martwych.

A jeśli ten domniemany błąd nie jest aż tak oczywisty? A jeśli można dojść do uzasadnionych wniosków, że Jezus rzeczywiście powstał z martwych, nie zakładając z góry, że Biblia jest Słowem Bożym? Gdybyśmy mogli to zrobić, pozwoliłoby nam to uniknąć zarzutu o stosowanie logiki błędnego koła w naszym rozumowaniu. Moglibyśmy wówczas powiedzieć, że nawet zanim doszliśmy do wniosku, że Biblia jest Słowem Bożym, racjonalnie uznaliśmy, że Jezus rzeczywiście powstał z martwych. Wówczas, na podstawie takiego udowodnionego wniosku, moglibyśmy Mu uwierzyć i uznać Biblię za Słowo Boże. Ten rodzaj wiary różniłby się znacznie od tego, że po prostu trzeba zrobić ślepy krok wiary. Nie tylko moglibyśmy odpowiedzieć na zarzuty sceptyków; stanowiłoby to dla nich wyzwanie w niewierze. To właśnie byłoby tym, co Piotr nazwał wytłumaczeniem się z nadziei waszej (1P 3:15).

Chrześcijaństwo jako historia

Oczywiście kolejne pytanie brzmi, czy istnieje jakiś sposób, by tego dowieść. Aby od razu przejść do sedna, powiem, iż uważam, że tak – i że można tego dowieść, stosując metodę historyczną. Inaczej mówiąc, podejdźmy do dokumentów, które stanowią Nowy Testament, nie uznając ich najpierw za Słowo Boże, ale traktując je jak źródła historyczne. Sprawdźmy, czy możemy wyciągnąć uprawnione wnioski wskazujące, że Jezus powstał z martwych. Nawet ktoś, kto nie jest chrześcijaninem, nie powinien mieć w takim wypadku obiekcji. Przecież traktowanie Nowego Testamentu po prostu jako zbioru dokumentów historycznych nie wymaga złożenia żadnego ślubu, posiadania szczególnego statusu ani uznania z góry poszczególnych twierdzeń za prawdę. Pozwólmy, aby w pewnym sensie Nowy Testament mówił sam za siebie na sali sądowej historycznych opinii.

Ponadto potraktowanie Nowego Testamentu jako dokumentu historycznego nie powinno wzbudzać szczególnych obiekcji także wśród chrześcijan. Nie traktujemy go wówczas jako czegoś innego niż to, czym w rzeczywistości jest. Pisma Nowego Testamentu same roszczą sobie pretensje do bycia dokumentami historycznymi. Ich autorzy pisali je z takim właśnie zamiarem. Na przykład Łukasz zaczyna swoją Ewangelię od informacji, że chce dokładnie kolejno (Łk 1:3) przedstawić czytelnikom wydarzenia z życia Jezusa i Jego nauczanie. Bez względu na to, jak to potraktujesz i co w twoim mniemaniu Łukasz faktycznie zrobił, on sam bez wątpienia był przekonany, że relacjonuje nam zdarzenia historyczne. Oczywiście sposób opisywania historii w starożytnym świecie różnił się od dzisiejszego, ale podstawowa zasada pozostała ta sama – autorzy przytaczali zdarzenia, które, jak wierzyli, naprawdę miały miejsce. Biorąc zatem pod uwagę fakt, że Łukasz i inni autorzy biblijni w swoim przekonaniu wykonywali właśnie taki rodzaj pracy, z pewnością nie ma nic niewłaściwego w tym, aby pozwolić ich księgom przemawiać zgodnie z własnym celem.

Chrześcijaństwo bardziej niż inne religie tego świata przedstawia pewną historię. Nie jest ono przede wszystkim zbiorem nauk etycznych, filozoficznych rozważań, mistycznych „prawd” ani nawet mitów czy przypowieści. W samym swoim sercu chrześcijaństwo zasadza się na stwierdzeniu, że oto w ciągu dziejów wydarzyło się coś niezwykłego – coś konkretnego, realnego i historycz-
nego.

Łańcuch wiarygodności

Nawet jeśli tak jest, w tym miejscu pojawia się inne pytanie – a w tej książce poświęcimy większość czasu na próbę udzielenia odpowiedzi – czy dokumenty Nowego Testamentu, a w szczególności (ze względu na nasz cel) cztery Ewangelie, są naprawdę wiarygodnymi relacjami historycznymi? Mam na myśli to, czy możemy im wierzyć i uznać za dobre, godne zaufania źródło informacji o zdarzeniach z życia Jezusa, zwłaszcza tych mówiących o Jego zmartwychwstaniu, tak abyśmy mogli na koniec powiedzieć: „Tak, jestem głęboko przekonany, że te zdarzenia naprawdę miały miejsce”. Osobiście uważam, że możemy polegać na dokumentach Nowego Testamentu, ale żeby dojść do tego wniosku, należy wykonać pewną pracę, właśnie dlatego, że – tak jak w przypadku każdego historycznego dokumentu – możemy zadać wiele pytań w związku z kwestiami wiarygodności.

Aby dobrze zrozumieć, o co mi chodzi, pomyśl o tym w następujący sposób. Jeśli czytasz, powiedzmy, Ewangelię Mateusza, w której mowa jest o jakimś konkretnym zdarzeniu z życia Jezusa, możesz wskazać na przynajmniej trzy różne osoby, które przyłożyły swoją rękę do relacji ze zdarzeń, o których właśnie czytasz, i przez to w jakiś sposób na tę relację wpłynęły. Po pierwsze, co najbardziej oczywiste, wpływ na sposób ukazania danego zdarzenia miał autor. Po drugie, przynajmniej jedna osoba, a prawdopodobnie więcej niż jedna, skopiowała oryginalny zapis; był on przekazywany poprzez wieki, aż trafił w nasze ręce. Po trzecie, ktoś (ewentualnie zespół ludzi) przełożył tę kopię z języka, w którym była napisana, na twój język ojczysty, abyś mógł teraz ją przeczytać. Na każdym etapie tego procesu powstają pytania, które kładą się ciężarem na to, czy naprawdę możesz wierzyć, że historia, którą właśnie czytasz, faktycznie oddaje to, co się wydarzyło. Dlatego, cofając się w czasie do momentu wystąpienia samych zdarzeń, staniemy przed koniecznością udzielenia odpowiedzi na pięć kluczowych
pytań:

1. Czy możemy być pewni, że tłumaczenie Biblii z jej oryginalnego języka na nasz język dokładnie oddaje oryginał – czy zawiera może treści, których w oryginale nigdy nie było?

2. Czy możemy być pewni, że kopiści dokładnie przekazali nam treść oryginalnego zapisu – czy może (celowo lub nie) coś dodali, odjęli lub zmienili na tyle, że to, czym dysponujemy obecnie, odbiega od pierwotnej opowieści?

3. Czy możemy być pewni, że posiadamy właściwy zestaw ksiąg i nie utraciliśmy ani nie pominęliśmy jakichś ksiąg, które przedstawiałyby prawdziwą osobę Jezusa z innej, ale równie wiarygodnej perspektywy? Chodzi o to, czy możemy być pewni, że mamy rację, uznając te księgi zamiast innych.

4. Czy możemy być pewni, że możemy ufać samym autorom oryginalnych tekstów? Czy naprawdę chcieli oni przekazać nam faktyczny obraz zdarzeń – czy może mieli jakiś inny cel, na przykład napisać fikcję albo zwieść czytelników?

5. I wreszcie, jeśli możemy być przekonani, że autorzy faktycznie chcieli dać nam rzetelny obraz tego, co się zdarzyło, to czy możemy mieć pewność, że to, o czym piszą, naprawdę się zdarzyło? Jednym słowem, czy możemy być pewni, że to, co napisali, faktycznie jest prawdą? Czy może istnieją lepsze powody, które pozwalają stwierdzić, że jednak się mylili?

Rozumiesz? Jeśli możemy odpowiedzieć na każde z tych pytań – tłumaczenie? przekaz? właściwe księgi? wiarygodność? prawda? – odkreślając je pewnym „Sprawdzone!”, otrzymamy całkiem solidny łańcuch wiarygodności prowadzący od czytelnika do samych zdarzeń. Będziemy mogli powiedzieć z przekonaniem, że:

1. Posiadamy wierne tłumaczenia manuskryptów biblijnych.

2. Rękopisy te są dokładnymi kopiami tego, co zostało pierwotnie napisane.

3. Księgi, po które sięgamy, są faktycznie właściwymi i najlepszymi księgami, po które warto sięgnąć.

4. Autorzy tych dokumentów naprawdę chcieli przekazać nam dokładny opis zdarzeń.

5. Nie ma uzasadnionych powodów, aby wierzyć, że mylili się co do tego, co widzieli i zapisali[1].

Przyjęcie powyższych stwierdzeń pozwoliłoby nam położyć całkiem solidny fundament dla konstatacji, że Biblia jest wiarygodnym historycznie dokumentem. Następnie moglibyśmy spojrzeć na biblijne relacje mówiące o zmartwychwstaniu Jezusa i powiedzieć: „Tak, naprawdę wierzę, że to się wydarzyło. Tak samo jak wierzę w każde inne historyczne zdarzenie. Wierzę, że Jezus powstał z martwych”.

Kilka ważnych myśli

A teraz pozwól, że powiem jeszcze o trzech sprawach, zanim zaczniemy nasze historyczne śledztwo. Po pierwsze, pamiętaj, że nie szukamy czegoś, co moglibyśmy określić jako matematyczną pewność. Ten rodzaj logicznej, niepodważalnej pewności możliwy jest w matematyce, a czasami w naukach przyrodniczych, ale nigdy w odniesieniu do historii. W przypadku każdego zdarzenia historycznego ktoś zawsze będzie w stanie wymyślić alternatywę dla istniejącej interpretacji zdarzeń, która może mieć choćby minimalne prawdopodobieństwo prawdziwości. „Być może Juliusz Cezar tak naprawdę nie przekroczył nigdy Rubikonu – ktoś może powiedzieć. – Może któryś z jego generałów przebrał się za Juliusza Cezara i wszystkich nabrał. Tak, tak, wiem, że nie ma żadnych uzasadnionych powodów, aby tak myśleć, ale istnieje minimalne prawdopodobieństwo, że tak się stało, dlatego nie można mieć pewności, że Juliusz Cezar faktycznie przekroczył Rubikon”. Dobrze, ale spójrzmy prawdzie w oczy. Gdyby tego rodzaju obiekcje wystarczały, by nie móc wyciągać wniosków odnośnie do zdarzeń historycznych, nie moglibyśmy być pewni żadnej wiedzy o przeszłości.

Na szczęście jednak to, czego potrzebujemy, to nie pewność matematyczna, ale historyczna. Chcemy móc powiedzieć nie tyle „Mamy matematyczną i logiczną pewność co do tego, że Juliusz Cezar przekroczył Rubikon”, ale raczej: „Są osoby, które faktycznie potwierdziły fakt, że Juliusz Cezar przekroczył Rubikon. Sądzimy, że osoby te chciały przekazać opis zdarzeń, które rzeczywiście miały miejsce (a nie oszukać odbiorców ani wymyślić mit), jak również nie ma uzasadnionych podstaw, aby myśleć, że były one w błędzie. Dlatego możemy mieć historyczną pewność co do tego, że Juliusz Cezar faktycznie przekroczył Rubikon”. To właśnie tego rodzaju pewności szukamy w historii, a żądanie czegoś więcej to oczekiwanie, że badania historyczne dadzą nam coś, czego dać nie mogą.

Po drugie, pamiętaj, że pewność historyczna daje nam wystarczające oparcie, aby żyć na jej podstawie. Czasami spotykam na swojej drodze ludzi, którzy twierdzą, że żyją wyłącznie zgodnie z tym, czego doświadczyli osobiście. Jeśli czegoś nie widzieli na własne oczy lub nie doświadczyli, mają zbyt wiele wątpliwości, żeby rzeczywiście na podstawie tego podjąć jakieś kroki. Na pierwszy rzut oka takie stanowisko wzbudza szacunek intelektualny; wydaje się przemyślane i ostrożne. Gdy jednak poddamy je głębszej analizie, uświadomimy sobie, że nikt naprawdę tak nie żyje. Prawda jest taka, że za pewnik przyjmujemy rzeczy, o których nie mamy wiedzy z pierwszej ręki ani których nigdy nie doświadczyliśmy.

Zastanów się nad tym. Nie było mnie przy ratyfikowaniu konstytucji Stanów Zjednoczonych Ameryki, ale jako Amerykanin żyję w przekonaniu, że to zdarzenie miało miejsce. Nie będę odmawiał udziału w wyborach, ponieważ nie mam matematycznej pewności, że naprawdę żyjemy w państwie, w którym obowiązuje konstytucja. Inny przykład, nawet bardziej bliski: nie mam bezpośredniego dowodu na to, że moi rodzice są naprawdę moimi rodzicami; osobiście nie pamiętam swojego urodzenia, nigdy nie robiliśmy testów DNA i przecież mogło się zdarzyć, że ktoś coś pomylił i mój akt urodzenia został sfałszowany! Cóż, oczywiście istnieje nikłe prawdopodobieństwo, że tak się stało, ale z drugiej strony, wszelkie dowody, które mam, wskazują na to, że moi rodzice są w rzeczywistości moimi rodzicami. A zatem żyję i działam przez cały czas na podstawie tego przekonania.

To właśnie rodzaj pewności, który daje nam historia, który, mam nadzieję, uzyskamy poprzez wspólną analizę dokonaną na kartach tej książki. Myślę o historycznej pewności, która pozwoli nam, a nawet każe stwierdzić: „Tak, wierzę, że zmartwychwstanie Jezusa miało miejsce. Nie mam lepszego wyjaśnienia tych faktów. A teraz zamierzam żyć na podstawie tego przekonania”.

Po trzecie, książka, którą trzymasz w ręku, nie jest i nigdy nie miała być książką naukową. Nie uwzględnia ona każdej możliwej wariacji dla każdego argumentu, nie wyczerpuje też puli możliwych przykładów ani kontrprzykładów. Dlatego mam nadzieję, że nie będziesz porównywał jej z innymi świetnymi książkami napisanymi przez chrześcijan na ten temat. Nie jest tak szczegółowa ani tak obszerna. Ma ona na celu po prostu przedstawić pewien przekrój argumentów i myśli, które przekonały mnie – a także wiele innych osób na przestrzeni lat – że Biblia mówi prawdę.

I jeszcze jedno. W kontekście powyższego podejścia skupiłem się głównie na Nowym Testamencie – a w jego obrębie w szczególności na czterech Ewangeliach. Oznacza to, że nie będę się zajmował każdym niuansem w tekście, przekazie i kanonie, który można podnieść w dyskusji nad Starym Testamentem ani też nad wszystkimi księgami Nowego Testamentu. Zapytasz, czy nie jest to książka o całej Biblii. Jest. Zwróć uwagę, że rozważanie dowodów dotyczących Nowego Testamentu, a szczególnie Ewangelii, w świetle pięciu powyżej opisanych testów pozwoli nam również oszacować wartość tematów i dowodów historycznych w odniesieniu do wszystkich innych ksiąg. A co nawet ważniejsze, pamiętaj, że naszym celem jest ostatecznie uzyskanie historycznej pewności, że Jezus powstał z martwych. Jeśli to się uda, zaistnieją uzasadnione podstawy, aby wierzyć, że Stary Testament również jest wiarygodnym dokumentem. W jaki zatem sposób osiągnąć pewność historyczną, że Jezus zmartwychwstał? Poprzez określenie, czy Ewangelie (w szczególności) są wiarygodnymi relacjami historycznymi. To nasz cel.

Podkreślę to jeszcze raz. O ile inne książki analizują w pomocny sposób szczegóły dotyczące wszystkich kwestii związanych z wiarygodnością Biblii w każdym możliwym jej miejscu, niniejsza publikacja stanowi przegląd zagadnienia, którego analiza przekonała mnie i całe rzesze innych osób do prawdy biblijnej – zmartwychwstania Jezusa. Jeśli ten wywód będzie pomocny i w jakimś stopniu przekonujący również dla ciebie, sprawi mi to radość. Jeśli nie, zachęcam cię do dalszych badań i sięgnięcia po obszerniejsze, dokładniejsze pozycje (zob. dodatek).

Pierwszy krok

Jeśli czytasz tę książkę i nie jesteś chrześcijaninem, przede wszystkim dziękuję ci za to, że w ogóle sięgnąłeś po nią i dotarłeś aż do tego miejsca. Mam nadzieję, że znajdziesz tu coś, co sprawi, że zaczniesz myśleć o chrześcijanach, chrześcijaństwie, Biblii i ostatecznie o Jezusie w sposób, w jaki może do tej pory nie myślałeś. Mam nadzieję, że po zakończeniu lektury będziesz w stanie uznać, że my, chrześcijanie, nie wierzymy w to, w co wierzymy, bez żadnych uzasadnionych powodów. Możesz oczywiście nie dać się przekonać do sprawy, której jestem adwokatem, ale może przynajmniej uznasz, że jest w chrześcijaństwie coś więcej, niż do tej pory myślałeś. A może dojdziesz do wniosku, że naprawdę możesz wierzyć Biblii. Jeśli tak, znajdziesz się na początku naprawdę wspaniałej przygody, ponieważ pozwoli ci to z pełnym przekonaniem zwrócić się w stronę Tego, o kim naprawdę jest Biblia – w stronę Jezusa Chrystusa i tego, co na swój temat twierdził.

Jeśli natomiast już jesteś chrześcijaninem, mam nadzieję, że ta książka pomoże ci lepiej zrozumieć, dlaczego wierzysz Biblii, skuteczniej rozmawiać na jej temat i bronić jej przed zarzutami osób, które jej nie wierzą. Wbrew częstym oskarżeniom, chrześcijaństwo nie wymaga od ludzi dokonywania ślepych wyborów ani wiary w rzeczy absurdalne, niepoparte żadnymi dowodami. Przeciwnie, nasz prawdziwy akt wiary opiera się na stwierdzeniu, że Jezus zbawił nas od grzechów, właśnie dlatego, że jest to wysoce prawdopodobne i bardzo wiarygodne.

A skąd to wiemy?

Cóż, ponieważ tak mówi Biblia.

Prawda?

2

Zagubieni W Tłumaczeniu?

Kilka lat temu miałem przywilej odwiedzić Szanghaj. Zanim tam pojechałem, wielu moich przyjaciół, którzy tam mieszkają, ostrzegało mnie, abym nie zakładał, że w angielskich tłumaczeniach chińskich znaków w mieście znajdę faktyczną treść oryginału. Przez wiele lat chińscy tłumacze pracowali na złą sławę, dokonując błędnych przekładów na angielski, czym często wprowadzali odbiorców w błąd, czasem z przezabawnym skutkiem.

Zanim więc udałem się do Szanghaju, sprawdziłem kilka przykładów w Internecie. Niektóre tłumaczenia są rzeczywiście komiczne. Na drzwiach wisi napis: „Bar jest otwarty, ponieważ nie jest zamknięty”. Menu restauracji jako główne danie proponuje „pysznie przyprawioną babcię”. Znak na trawniku porusza każdą strunę twojego serca: „Pod twoją stopą znajduje się urocza, ale pożałowania godna trawa”. Szczerze mówiąc, nikt chyba nie zgadnie, o co tak naprawdę chodziło autorom pierwotnych tekstów!

Miałem oczywiście nadzieję, że zobaczę niektóre z takich błędów na własne oczy. Niestety przyleciałem do Szanghaju zaraz po letnich igrzyskach olimpijskich i okazało się, że Chińczycy zrealizowali wielki projekt mający na celu poprawienie wszystkich błędów tłumaczeniowych na terenie całego kraju, zanim rozpoczęły się igrzyska. Dlatego nie było mi dane spróbować pysznie przyprawionej babci na lunch ani też spojrzeć w smutne oblicze uroczej, ale godnej pożałowania trawy.

Zastanówmy się jednak nad tym przez chwilę. Dlaczego Chiny zdecydowały się poprawić wszystkie tłumaczenia na obcy język? Odpowiedź jest prosta – gdy świat zwrócił swoje oczy na kraj w czasie igrzysk, mieszkańcy chcieli się z nim właściwie skomunikować. Chcieli przekazywać to, co mają na myśli. Chcieli, aby to, co mówią, naprawdę znaczyło to, co ma znaczyć. To jest ostatecznie celem każdego przekładu, bez względu na to, czy ktoś tłumaczy znak drogowy, menu czy Biblię. Czy możemy mieć pewność, że to, co czytamy we własnym języku, dokładnie oddaje to, co autor rzeczywiście pierwotnie powiedział?[2]

Czy tłumaczenie w ogóle jest możliwe?

Zadanie polegające na ustaleniu, czy Biblia jest dokumentem wiarygodnym historycznie, byłoby łatwiejsze, gdyby naszym ojczystym językiem był starożytny hebrajski, aramejski albo starożytna greka. W przypadku większości z nas sprawy mają się jednak inaczej. Dlatego pytaniem, z którym się musimy zmierzyć, jest nie tylko to, czy możemy uznać autorów Biblii za wiarygodnych, nie tylko to, czy kopie właściwie oddają oryginał, ale także to, czy Biblia, którą posługujemy się w naszym ojczystym języku, stanowi wierne tłumaczenie tych kopii.

Być może pierwsze pytanie, które musimy sobie zadać, to pytanie, czy proces tłumaczenia jest w ogóle możliwy. Przyjmijmy jako przykład następujący tekst:

Μὴ θησαυρίζετε ὑμῖν θησαυροῦς ἐπὶ τῆς γῆς, ὅπου σὴς καὶ βρῶσις ἀφανίζει, καὶ ὅπου κλέπται διορύσσουσιν καὶ κλέπτουσιν· θησαυρίζετε δὲ ὑμιν θησαυροὺς ἐν οὐρανῷ, ὅπου οὔτε σὴς οὔτε βρῶσις ἀφανίζει, καὶ ὅπου κλέπται οὐ διορύσσουσιν οὐδὲ κλέπτουσιν· ὅπου γάρ ἐστιν ὁ θησαυρός σου, ἐκεῖ ἔσται καὶ ἡ καρδία σου.

Czy możemy mieć pewność, że poniższe słowa znaczą to samo?

Nie gromadźcie sobie skarbów na ziemi, gdzie je mól i rdza niszczą i gdzie złodzieje podkopują i kradną; ale gromadźcie sobie skarby w niebie, gdzie ani mól, ani rdza nie niszczą i gdzie złodzieje nie podkopują i nie kradną. Albowiem gdzie jest skarb twój – tam będzie i serce twoje (Mt 6:19–21).

Cóż, odpowiedź brzmi: „Tak, ale wymaga to ogromnej pracy”. Każdy projekt translatorski to wieloletni wysiłek, polegający, po pierwsze, na poznaniu znaczeń i struktur obu języków, a następnie na znalezieniu odpowiednich słów i struktur w języku docelowym, które wiernie oddadzą znaczenie oryginału. Ujmując to mniej technicznie, tłumaczenie polega na zrozumieniu znaczeń słów lub zdań, a następnie wykonaniu pracy, która doprowadzi do wyrażenia tego samego innymi słowami, zrozumiałymi dla innej osoby.

Wiem, że może się to wydawać zadaniem beznadziejnie trudnym, ale jeśli się nad tym dobrze zastanowisz, to nawet w obrębie naszych języków ojczystych wykonujemy je przez cały czas. Mam dwóch nastoletnich synów i ojca, który bardzo by chciał dobrze porozumiewać się z wnukami. Czasami jednak, możesz mi wierzyć, bywa to dużo trudniejsze, niż można by przypuszczać! Nie chodzi o to, że mówią różnymi językami. Dla wszystkich językiem ojczystym jest angielski. Mimo to ja, jako ten pośrodku, często łapię się na tym, że staję się ich tłumaczem.

Na przykład, gdy mój syn mówi „Siema ziom, ogólnie wymiata”, mój tato patrzy na mnie tak, jakby chłopak przeszedł na starożytny egipski lub coś w tym stylu. To dlatego, że poza „ogólnie” mój ojciec nie ma pojęcia, co znaczą słowa użyte w tym zdaniu. W tym momencie moim zadaniem jest dokonanie tłumaczenia – muszę się zastanowić nad każdym słowem, które wypowiedział mój syn, i użyć innych, które zrozumie mój tato.

Zazwyczaj po prostu od razu tłumaczę takie zdanie: „Chodzi mu o to, tato, że wszystko jest w porządku. Jest szczęśliwy”. Ale gdybym chciał dokładnie wykonać swoją pracę, musiałbym wyjaśnić każde słowo po kolei, w następujący sposób:

• Siema to nieformalne pozdrowienie w slangu młodzieżowym. Jego ekwiwalentem w mowie moich rodziców byłoby „cześć” lub „czołem”.

• Ziom wskazuje na szacunek, podobieństwo. Pierwotnie słowo to określało kogoś, kto pochodził z tego samego rejonu geograficznego. Ale osoba wcale nie musi mieszkać w pobliżu, aby nazywać ją ziomem. Na język moich rodziców najlepiej przetłumaczyć to słowo jako „przyjaciel” albo bardziej kolokwialnie „chłop”.

• Wymiata w mowie dzieci nie oznacza „sprząta”. Oznacza, że coś lub ktoś jest super, szczęśliwy, OK. Można powiedzieć, że zastąpiło dawne słowo „klawo”, „klawy”.

Podsumowując, zdanie z mowy moich dzieci „Siema ziom, ogólnie wymiata” możemy przełożyć na mowę moich rodziców: „Cześć, wszystko w porządku, przyjacielu”. Gdy mój ojciec to słyszy, nagle jego oblicze rozjaśnia się ze zrozumieniem. Uśmiecha się do mojego syna, podnosi kciuk w górę i cieszą się wspólną chwilą szczerej i skutecznej – choć tłumaczonej – komunikacji. „O! To morowo!” – odpowiada mój tato. A ja dalej tłumaczę.

Wiem, wiem, to absurdalnie uproszczony obraz tego, z czym wiąże się ciężka praca tłumaczeniowa. Ci, którzy ją wykonują – bez względu na to, czy mówimy o Biblii, innej wielkiej literaturze czy nawet tłumaczeniach niezbędnych do funkcjonowania naszego globalnego społeczeństwa – są prawdziwymi herosami. Zmierzam nie do tego, nawet posługując się tym nieco dziwacznym przykładem, że tłumaczenie jest łatwe i proste, ale do tego, że jest możliwe. Jest możliwe, aby dzięki tłumaczeniu doszło do szczerej, precyzyjnej i poprawnej komunikacji.

Nikt nie może więc ogłosić, że sprawa jest zamknięta, sprzeciwiając się historycznej wiarygodności Biblii tylko dlatego, że czytamy jedynie tłumaczenia greckich i hebrajskich dokumentów. Uczeni od setek lat studiują grekę, hebrajski, aramejski i inne języki, są zatem w stanie dokonywać dokładnych i precyzyjnych tłumaczeń.

Dlaczego tyle jest wersji Biblii?

Jeśli to prawda, dlaczego mamy tak wiele tłumaczeń Biblii? Przejdź się do księgarni chrześcijańskiej, a znajdziesz tam całą półkę – a czasami nawet cały dział! – z różnymi przekładami Biblii. Mamy zatem King James Version (KJV) (Biblia Króla Jakuba), New King James Version (NKJV) oraz Revised Standard Version (RSV). Mamy Holman Christian Standard Bible (HCSB), a także English Standard Version (ESV), New Living Translation (NLT) oraz New International Version (NIV). Na dokładkę wiele z nich ma różne edycje, takie jak edycja dla żołnierzy, sportowców, kobiet, mężczyzn, nastolatków, studentów i biznesmenów. Dlaczego?

Czy jest tak dlatego, że ludzie, którzy pracowali nad tłumaczeniem ESV, uznali, że ci, którzy opracowali przekład NIV, źle zrozumieli Biblię? Czy może zespół tłumaczący KJV zrobił to tak źle, że tłumacze RSV musieli wszystko poprawić? Poza tym czy Ewangelia Jana jest inna w wersji dla mężczyzn, kobiet, sportowców czy żołnierzy?

Krótka odpowiedź na wszystkie te pytania brzmi: „nie”. Gdy mówimy o różnych wydaniach Biblii przeznaczonych dla studentów, kobiet, mężczyzn czy żołnierzy, mamy na myśli po prostu marketingowe opakowanie, w które ubrany jest właściwy tekst Biblii, ale pozostaje on niezmieniony. Edycje te różnią się elementami dołączonymi do tekstu, takimi jak wstęp, komentarze, artykuły do codziennych rozważań, a także inne materiały. Nie ma powodów, by sądzić, że obecność Biblii dla mężczyzn obok Biblii dla kobiet w twojej lokalnej księgarni wiąże się z jakimś przekręcaniem znaczenia biblijnego tekstu.

A różne tłumaczenia? Czy nie interpretują Biblii na tyle inaczej, że nie możemy w ogóle być pewni, jakie było pierwotne znaczenie? To dobre pytanie, ale w rzeczywistości, nawet gdy różne tłumaczenia wykorzystują różne słowa w interpretacji tego samego greckiego lub hebrajskiego zdania, zwykle – lub nawet nigdy – nie mamy żadnych wątpliwości co do znaczenia pierwotnego tekstu.

Przyjrzyjmy się jeszcze raz przykładowi z młodzieżowego slangu: „Siema ziom, ogólnie wymiata”. Mogłem przetłumaczyć to zdanie mojemu tacie na wiele sposobów:

• „Cześć, wszystko w porządku, przyjacielu”.

• „Słuchaj, chłopie, wszystko jest OK”.

• „Wiesz co? Sytuacja rysuje się modelowo, wręcz wyśmienicie”.

Słowa użyte w tych przekładach są różne. Ale czy faktycznie możemy mieć jakieś wątpliwości co do znaczenia zdania „Siema ziom, ogólnie wymiata”? Bez względu na to, z którego tłumaczenia skorzystasz, dowiesz się, że mój syn chce, aby ktoś, z kim łączą go przyjacielskie relacje, wiedział, że jego obecna sytuacja nie nastręcza problemów, że jest zadowolony z rozwoju zdarzeń.

To samo można zrobić z wersetami biblijnymi. Weźmy przypadkowy fragment i spójrzmy, jak interpretują go różne tłumaczenia. Poprosiłem żonę, żeby podała mi nazwę jednej z czterech Ewangelii.

– Marek – odpowiedziała.

– A teraz wybierz liczbę od jeden do piętnastu.

– Dziesięć!

– A teraz jakąś liczbę od jednego do pięćdziesięciu dwóch.

– Pięćdziesiąt!

Spójrzmy zatem na Ewangelię Marka 10:50 i zobaczmy, w jaki sposób tekst ten został oddany w kilku polskich[3] wersjach. Tak wygląda oryginalny tekst grecki:

ὁ δὲ άποβαλῶν τὸ ἱμάτιον αὐτοῦ ἀναπηδήσας ἦλθεν πρὸς τὸν Ἰησοῦν.

Biblia Warszawska tłumaczy ten fragment w następujący sposób:

A on zrzucił swój płaszcz, porwał się z miejsca i przyszedł do Jezusa.

Oto tłumaczenie Biblii Tysiąclecia:

On zrzucił z siebie płaszcz, zerwał się i przyszedł do Jezusa.

Uwspółcześniona Biblia Gdańska:

A on zrzucił swój płaszcz, wstał i przyszedł do Jezusa.

Biblia Brzeska:

A on porzuciwszy płaszcz, gdy wstał, przyszedł ku Jezusowi.

Biblia Jakuba Wujka:

Który porzuciwszy suknię swoję, porwawszy się, przyszedł do niego.

Szaleństwo, prawda? Jak mamy kiedykolwiek dojść do tego, co napisane jest we fragmencie z Ewangelii Marka 10:50? Pewnie wszyscy się zgadzają co do tego, iż ten człowiek przyszedł do Jezusa, ale czy w rzeczywistości zrzucił swój płaszcz czy go porzucił? Czy to w ogóle był płaszcz czy może suknia? No i jak mamy ustalić, czy on porwał się, zerwał się czy wstał, zanim przyszedł do Jezusa?

Już dobrze, przyznaję, że teraz trochę sobie żartuję. Gdy przyjrzymy się wszystkim tym pięciu tłumaczeniom, mamy jasność, o co naprawdę chodzi. Mężczyzna szybko zdejmuje z siebie zewnętrzne odzienie, podnosi się i podchodzi do Jezusa. Chodzi mi o to, że różnice w przekładzie nie utrudniają nam poznania oryginalnego przekazu tekstu. Co więcej, czytanie różnych tłumaczeń może często dać nam szerszy obraz zaistniałej sytuacji.

W dalszym ciągu jednak powinniśmy drążyć ten temat, ponieważ nie wszystkie wersety w Biblii są tak jednoznaczne jak ten z Ewangelii Marka 10:50. Niektóre słowa i zdania są naprawdę trudne do tłumaczenia, a w takich przypadkach tłumacze często nie zgadzają się co do tego, jak powinno się je zinterpretować. Ale nawet wtedy powinniśmy pamiętać o kilku kwestiach:

1. Uczeni w sposób zdecydowany różnią się w podejściu do tłumaczenia zaledwie niewielkiego procenta słów i zdań w Biblii. Przypadki te stanowią także bardzo małą część danej księgi (czy nawet rozdziału) Biblii.

2. W przypadku braku konsensusu lub niepewności co do znaczenia najlepsze przekłady Biblii zazwyczaj zawierają informację o tym w przypisach. Dzięki temu czytelnik jest świadomy istnienia innych możliwych tłumaczeń lub nawet dowiaduje się (jak ma to miejsce na przykład w ESV), że znaczenie tekstu hebrajskiego lub greckiego jest niepewne[4]. Chodzi o to, że nikt nie próbuje niczego „przemycić” bez mówienia nam o tym, ani nawet – w tym momencie historii angielskich tłumaczeń Biblii – nie mógłby tego zrobić, nawet gdyby bardzo chciał.

3. Tak duża liczba naukowych tłumaczeń faktycznie pomaga nam identyfikować tłumaczenia, które celowo wprowadzają w błąd – i ich unikać. Gdy na przykład tłumaczenie Świadków Jehowy New World Translation (NWT) przekłada Ewangelię Jana 1:1 jako Słowo było bogiem, pomaga nam świadomość, że inne główne tłumaczenia interpretują ten wers jako Słowo było Bogiem. W tłumaczeniu NWT w oczywisty sposób dokonano tutaj zabiegu, który odrzucają inni tłumacze. Studiowanie filologii greckiej pozwala zrozumieć, w jaki sposób stosuje się w tym języku rodzajniki, a to prowadzi do wniosku, że NWT skroiło swoje „tłumaczenie” tego wersetu pod specyficzną doktrynę.

4. Gdy identyfikujemy i odrzucamy takie celowo błędne tłumaczenia, możemy z całą pewnością powiedzieć, że nie ma w ortodoksyjnym chrześcijaństwie żadnej głównej doktryny, która opierałaby się na kwestionowanym lub niepewnym tłumaczeniu z oryginalnych języków biblijnych. Wiemy, co Biblia mówi, i wiemy, co to znaczy[5].

Ale pojawia się jeszcze jedno pytanie. Dlaczego w ogóle mamy różne tłumaczenia Biblii? Jeśli tak niewielkie fragmenty tekstu są przedmiotem dyskursu i jeśli nie mają one wpływu na najważniejsze doktryny, dlaczego ludzie decydują się narażać na koszty i kłopoty, żeby realizować te wszystkie tłumaczenia? To doskonałe pytanie, a odpowiedź ukryta jest w tym, do czego ludzie używają Biblii w swoim życiu.

Zastanówmy się, dlaczego tak się dzieje. Ludzie czytają Biblię w ramach codziennych rozważań, głoszą na jej podstawie, wykorzystują ją do studiów biblijnych, do celów naukowych, badają ją, dyskutują na temat doktryn, używają jej, aby bronić swojego rozumienia wiary. A fakty są takie, że w większości tych przypadków ścisłe tłumaczenie słowo w słowo z oryginalnej greki czy hebrajskiego nie byłoby zbyt użyteczne. Tak naprawdę byłoby niezwykle frustrujące. Weźmy choćby jeszcze raz Ewangelię Marka 10:50. Tłumacząc słowo w słowo z oryginalnego języka greckiego, otrzymalibyśmy mniej więcej coś takiego:

Ale on, odrzucając płaszcz jego, on podskoczył, on podszedł do Jezusa.

Oczywiście możesz rozwikłać, o co tu chodzi, ale takie literalne tłumaczenie byłoby pożyteczne wyłącznie w przypadku jakieś naukowej pracy na ten temat. Kto chciałby się z tym męczyć, jeśli celem jest czytanie Biblii rano przy kubku kawy?

To właśnie główny powód, dla którego mamy różne tłumaczenia – ponieważ korzystamy z Biblii w różnych celach. Czasami bardziej ścisłe tłumaczenie z oryginalnego języka, słowo w słowo, jest tym, czego akurat potrzebujesz. Ale w innych wypadkach potrzebujesz czegoś, co lepiej nadaje się do czytania, czegoś łatwiejszego do zrozumienia, dlatego niektóre przekłady stawiają bardziej na tłumaczenie zdanie w zdanie (a czasem nawet myśl w myśl), zmieniając kolejność słów, z dbałością o składnię języka docelowego, a także ogólnie interpretując myśli zawarte w oryginale i podając je w formie, którą lepiej zrozumie czytelnik w swoim języku. Ujmując to nieco bardziej technicznie, każde tłumaczenie Biblii ma na celu, w większym lub mniejszym stopniu, zachować zarówno wierność przekazu, jak i czytelność. Niektóre zespoły tłumaczące zdecydowanie przedkładają wierność przekazu (jak zobaczyliśmy na przykładzie Ewangelii Marka 10:50) nad czytelność i poświęcają tę drugą cechę w jakimś stopniu. Inne zespoły stawiają sobie za cel stworzenie wersji, która świetnie daje się czytać, ale decyzja ta będzie w konsekwencji oznaczać konieczność przekształcenia oryginalnego porządku słów tak, aby przetłumaczone zdania dobrze brzmiały w ojczystym języku czytelnika.

Mam nadzieję, że dostrzegasz, jaki w tym wszystkim sens. Nic w teorii ani w praktyce tłumaczeń Biblii nie pozwala na jakiekolwiek wątpliwości co do tego, czy rzeczywiście wiemy, co Biblia mówi w językach, w których została napisana. Naprawdę wiemy, co Pismo Święte mówi, a spornych kwestii dla uczonych jest niewiele i ostatecznie nie mają one większego znaczenia. Biblia może być i została dobrze przetłumaczona – i to wiele, wiele razy.

Oczywiście przy określaniu historycznej pewności przekazu informacje te prowadzą do powyżej sformułowanych wniosków. Teraz musimy zadać sobie kolejne pytanie: czy tłumaczymy to, co autorzy pierwotnie napisali?

Innymi słowy, czy kopiści, którzy powielali oryginały, uczynili to poprawnie?

3

Kopie kopii kopii kopii?

Gdy byłem w szkole średniej i później na studiach, uczęszczałem na kilka fakultetów językowych. Moim ulubionym językiem był hiszpański i chociaż filologom czytającym tę książkę pewnie nie zaimponuję, pod koniec mojej edukacji miałem za sobą cztery pełne lata studiów spędzone na uczeniu się tego języka. Po mniej więcej piętnastu latach, jakie upłynęły od tego momentu, nie jestem już dobry z hiszpańskiego – ani w czytaniu, ani w mówieniu czy słuchaniu, w niczym. Ale wtedy, gdy naprawdę ciężko pracowałem nad swoim hiszpańskim, stałem się niezły w tłumaczeniu zarówno z angielskiego, jak i na angielski. Zawdzięczam to także temu, że nasz wykładowca zadawał nam prace domowe z tłumaczenia codziennie. Większość zajęć na studiach odbywała się według jakiegoś schematu, np. poniedziałek-środa-piątek albo wtorek-czwartek. Ale nie hiszpański. Mieliśmy go codziennie, od poniedziałku do piątku. Oznaczało to, że każdego wieczora miałem jakiś hiszpański tekst do tłumaczenia i musiałem być gotowy na dyskusję na jego temat na zajęciach następnego dnia.

W tym również stałem się dobry. Przed ostatnim rokiem na studiach mogłem machnąć tłumaczenie kilkuset słów w kilka godzin i w każdej chwili od ręki opisać składnię każdego zdania. A jednak raz czy dwa przyszło mi przełknąć gorzką pigułkę, gdy zjawiłem się na zajęciach: nie miało znaczenia, jak dobre było moje tłumaczenie, jeśli pomyliłem strony i przetłumaczyłem zły fragment!

Niektórzy czasami stawiają podobny zarzut Biblii – nawet jeśli jesteśmy w stanie z całą pewnością stwierdzić, że wiernie przetłumaczyliśmy tekst, nie ma żadnej możliwości, by dowieść, iż przetłumaczyliśmy właściwy tekst. Zarzut ten nie sprowadza się nawet do tego, że mamy złe dokumenty. Problem tkwi w tym, że nie mamy oryginalnych dokumentów napisanych własnoręcznie przez autorów, a kopie, którymi dysponujemy, musiały zostać po drodze skażone – przez to nie możemy stwierdzić, co naprawdę napisali oryginalni autorzy. A jeśli to prawda, dalsza dyskusja nad znaczeniem nie ma sensu.

Jedna z amerykańskich gazet przedstawiła ten zarzut w bardzo ostrym tonie:

Żaden telewizyjny kaznodzieja nigdy nie czytał Biblii. Ani żaden ewangeliczny polityk. Ani papież. Ani ja. Ani ty. W najlepszym wypadku czytaliśmy kiepskie tłumaczenia – tłumaczenia tłumaczeń tłumaczeń ręcznie wykonanych kopii kopii kopii kopii i tak dalej, setki razy[6].

Już się w tej książce rozprawiliśmy z zarzutem kiepskiego tłumaczenia. Nie ma on uzasadnienia, a jeśli to nie jest jeszcze dla ciebie oczywiste, być może powinieneś jeszcze raz przeczytać rozdział 2. Ponadto nie jest prawdą, że mamy do czynienia z „tłumaczeniami tłumaczeń tłumaczeń”, tak jakby oryginalny grecki tekst najpierw został przetłumaczony na chiński, potem na niemiecki, następnie na polski i wreszcie udało nam się go przełożyć na angielski. Przede wszystkim możemy bezpośrednio tłumaczyć oryginalny grecki lub hebrajski tekst na języki docelowe, przez co mamy do czynienia z jednym tłumaczeniem, kropka. No dobrze, ale co mamy powiedzieć na temat ostatniego zarzutu, że wszystko, czym dysponujemy, to „kopie kopii kopii kopii kopii”?

Nonsens. To właśnie powinniśmy odpowiedzieć.

Nie mamy oryginałów – i co teraz?

Zastanówmy się teraz nad pytaniem o przekaz – czy możemy być pewni, że oryginalny tekst Biblii był nam wiernie przekazywany na przestrzeni wieków? Gdy pochylamy się nad tą kwestią, natychmiast musimy zdradzić prawdziwą tajemnicę poliszynela: nie mamy oryginałów[7].

Bez względu na to, jakich materiałów[8] użyli Łukasz, Jan i Paweł, pisząc Ewangelię Łukasza, Ewangelię Jana czy List do Rzymian, zostało to zagubione na przestrzeni dziejów i niewielkie jest prawdopodobieństwo, że kiedykolwiek odnajdziemy manuskrypt biblijny, o którym będziemy mogli powiedzieć: „Jesteśmy na sto procent przekonani, że to oryginalny materiał, na którym pisał autor”. Zanim jednak rozłożymy bezradnie ręce i pogrążymy się w rozpaczy, zastanówmy się chwilę nad tym argumentem. Jak ważna naprawdę jest konieczność posiadania oryginału? Cóż, bez wątpienia byłoby dobrze nim dysponować. Gdy kilka lat temu byłem w Londynie, poszedłem na wystawę skarbów Biblioteki Brytyjskiej, na której można było podziwiać najcenniejsze zabytki kulturowe i historyczne świata, najświętsze relikty, które kustosz zdołał wygrzebać z przepastnych archiwów. To niesamowita kolekcja. Moim oczom ukazały się: Magna Carta, Biblia Gutenberga z 1455 roku, własnoręczny zapis Mesjasza Haendla, Kodeks Synajski, najwcześniejsza kompletna kopia Nowego Testamentu, notatnik Leonarda da Vinici, a także (proszę o ciszę) oryginalny tekst piosenki Beatlesów Help!, który John Lennon wyskrobał na strzępach jakiejś kartki.

Panie i panowie, mam przyjemność ogłosić, że wiemy, bez cienia wątpliwości, iż jesteśmy w posiadaniu oryginalnego zapisu tekstu piosenki Help!, możemy go zobaczyć. Przyznaję, to fajna sprawa. Nie jestem pewien, czy na poziomie fajności innych skarbów Biblioteki Brytyjskiej, ale na pewno fajna.

Pozostaje jednak pewna kwestia do rozwiązania. Czy posiadanie oryginału stanowi jedyny sposób na uzyskanie pewności, że to, co mamy, jest faktycznie tym, co napisali autorzy? Chodzi mi o to, czy jesteśmy skazani na stwierdzenie, że nie mamy tak naprawdę żadnego pojęcia, co w rzeczywistości pisali Homer lub Platon, ponieważ nie mamy oryginałów Odysei czy Państwa? Czy Help! Beat-
lesów to jedyna piosenka, co do której będziemy mieli naprawdę pewność, że została przez nich napisana? Na pewno nie! Takie stwierdzenie byłoby przejawem absurdalnego pedantyzmu. A w przypadku dokumentów biblijnych? Czy rzeczywiście musimy się po prostu poddać i przyznać, że jedyne, co mamy, to garść bezużytecznych kopii kopii kopii kopii i nigdy nie będziemy mogli z całą pewnością uznać, że kopie, które przetrwały do naszych czasów, wiernie oddają to, co autorzy pierwotnie napisali?

Nie, nie jesteśmy skazani na tak dramatyczne wnioski. Nawet jeśli nie dysponujemy oryginałami Biblii, możemy być całkiem pewni tego, co było w nich napisane. Ale jak to możliwe?

Klucz do odpowiedzi na to pytanie to fakt, że choć nie mamy oryginalnych dokumentów, mamy tysiące innych kawałków materiałów (papirusu, welinu, a także pergaminu), które zawierają napisane w oryginalnym języku teksty z każdej księgi biblijnej – w tym około 5400 różnych fragmentów Nowego Testamentu. Mówimy tu o starożytnych manuskryptach z III, II, a może nawet I wieku. Niektóre z nich zawierają całe kopie ksiąg biblijnych, inne zostały częściowo zniszczone, tak że pozostały nam zaledwie ich fragmenty. Inne jeszcze to dosłownie strzępy rękopisów. Powtarzam, że żadne z tych dokumentów nie są oryginałami Biblii, stanowią kopie starszych zapisów. Znaleziono je rozproszone na całym terytorium byłego Cesarstwa Rzymskiego, ukryte w jaskiniach, zakopane w antycznych ruinach, a nawet – wierz lub nie – pozostawione na starożytnych śmietnikach opuszczonego egipskiego miasta! Ponadto eksperci ustalili, że pochodzą one z pierwszych trzech lub czterech wieków historii chrześcijaństwa[9].

To, co sprawia, że wszystkie te manuskrypty i fragmenty są interesujące – albo problematyczne, w zależności od tego, jak na to spojrzysz – to fakt, że różnią się od siebie w rozmaitych miejscach. Na przykład jeden z rękopisów Ewangelii Mateusza cytuje Poncjusza Piłata mówiącego: „Jestem niewinny krwi tego człowieka” (Mt 27:24), podczas gdy w tym samym fragmencie pochodzącym z innego miejsca (z późniejszego wieku) słowa Piłata brzmią: „Jestem niewinny krwi tego sprawiedliwego”. Jeszcze inny manuskrypt przedstawia to zdanie tak: „Jestem niewinny krwi tego sprawiedliwego człowieka”[10]. Co się dzieje? Naturalnie raz, a może nawet więcej niż raz, ktoś niedokładnie skopiował oryginał tego, co napisał Mateusz.

Niektórzy ludzie popatrzą na to wszystko – 5400 manuskryptów lub fragmentów ze wszystkimi ich różnicami – i powiedzą: „Nie ma mowy. Nie ma mowy, żebyśmy kiedykolwiek byli w stanie z pełnym przekonaniem dowiedzieć się, co napisali autorzy oryginałów”. Wniosek ten jednak posunięty jest zdecydowanie zbyt daleko. Już wyjaśniam dlaczego. Przede wszystkim, problem często przywoływany przez krytyków, który wynika z tego, że manuskrypty, jakimi dysponujemy, są tak bardzo oddalone w czasie od oryginałów oraz że pełno w nich różnic – nie jest tak wielki, jak niektórzy starają się go przedstawić. Paradoksalnie okazuje się, że to właśnie dlatego, że istnieją tysiące tych kopii, rozrzuconych pierwotnie po całym Imperium, z wszystkimi ich różnicami, możemy z dużą dozą pewności zrekonstruować to, co zawarte było w oryginałach.

Pozwól, że ci to wyjaśnię krok po kroku.

Uwaga na odstęp!

Po pierwsze, podstawowy zarzut opiera się na tym, że posiadamy materiał tak beznadziejnie oddalony w czasie od oryginałów, że nie powinniśmy w ogóle próbować ustalać, co w rzeczywistości mówił oryginał. Oryginały dokumentów Nowego Testamentu zostały napisane w drugiej połowie I wieku, a najwcześniejsze kopie, jakie mamy, pochodzą mniej więcej z roku 125, 150 i 200. Oznacza to odstęp pomiędzy oryginałami i najstarszymi kopiami wynoszący od czterdziestu pięciu do siedemdziesięciu pięciu lat. Dla większości z nas może to brzmieć bardzo problematycznie, ponieważ z jakichś powodów wyobrażamy sobie, że siedemdziesiąt pięć lat to bardzo długi okres – wystarczająco długi, aby wyprodukować kopie kopii kopii, które następnie się zagubią i nie będzie w ogóle wiadomo, jak właściwie mogły wyglądać oryginały. Nie jest to jednak w żaden sposób uczciwe podejście do sprawy, szczególnie gdy uzmysłowimy sobie, że księgi dla starożytnych miały znacznie większą wagę niż mają dla nas dzisiaj i dlatego właśnie to oni prawdopodobnie lepiej się o nie troszczyli niż my. Nawet obecnie, gdy jesteśmy w stanie drukować co roku miliony egzemplarzy, możesz wejść do antykwariatu i znaleźć książki mające sto, dwieście, a nawet trzysta lat. Ludzie robią książki, które potrafią trwać! Tym bardziej jest to prawdziwe w odniesieniu do czasów antycznych, w których z kopiowaniem ksiąg wiązały się dosłownie tygodnie pracy. Podczas badań nad starymi bibliotekami uczeni odkryli, że ksiąg zazwyczaj używano przez około sto, sto pięćdziesiąt lat, zanim wykonywano nową kopię i pozbywano się starej.

Jeden z fascynujących przykładów stosowania tej praktyki stanowi dokument, który nazywa się Kodeks Watykański. Jest to kopia Nowego Testamentu pierwotnie wykonana w IV wieku, którą skrybowie odnowili w wieku X, aby dalej można było z niej korzystać. Czy domyślasz się, co to oznacza? Kodeks Watykański był używany przez sześćset lat od momentu, w którym powstał! Zmierzam do następującego wniosku: gdy księgi były regularnie używane przez dosłownie setki lat, odstęp czterdziestu pięciu czy siedemdziesięciu pięciu lat pomiędzy oryginalnymi dokumentami Nowego Testamentu i naszymi najstarszymi zachowanymi kopiami („zachowanymi”, czyli istniejącymi, tymi, które ocalały) nie jest wcale długi. Jest bardzo prawdopodobne, że oryginały napisane własnoręcznie przez autorów zachowały się i były używane oraz powielane przez całe dekady czy nawet wieki, zanim ostatecznie zaginęły. Dlatego argument, że wszystko, czym dysponujemy, to kopie kopii kopii kopii oryginałów, jest mocno naciągany. Z dużym prawdopodobieństwem to, co dzisiaj oglądamy w naszych muzeach, to kopie oryginałów, kropka.

Ponadto, jeśli weźmiesz pod uwagę odstęp pomiędzy oryginałami a najstarszymi zachowanymi kopiami innych starożytnych dzieł, szybko dostrzeżesz, jak mały jest on w przypadku Nowego Testamentu. Mamy na przykład dokładnie osiem zachowanych manuskryptów Wojny peloponeskiej Tukidydesa, przy czym najstarszą istniejącą kopię dzieli od oryginału 1300 lat! W przypadku dzieła Juliusza Cezara O wojnie galijskiej zachowało się dziewięć lub dziesięć czytelnych kopii (w zależności od tego, co uznamy za czytelną kopię), z których najstarsza została spisana dziewięćset lat po powstaniu oryginału. Jeśli chodzi o Dzieje i Roczniki Tacyta, napisane w I wieku, przetrwały dwa manuskrypty – jeden datowany na IX wiek, drugi na wiek XI (odpowiednio osiemset i tysiąc lat później niż zachowane kopie). Łatwo dostrzec sens tego wywodu: nikt nie krzyczy „uwaga na odstęp!” w przypadku wymienionej przeze mnie literatury starożytnej. Tylko Nowy Testament jest traktowany w taki sposób.

Czterysta tysięcy wariantów?

Oto kolejny zarzut: manuskrypty, którymi dysponujemy, są tak pełne różnic czy wariantów, że nigdy nie zyskamy pewności co do zawartości oryginałów. Pewien uczony stwierdził, że posiadane przez nas manuskrypty przedstawiają oszałamiającą liczbę aż do 400 000 wariantów! (Jesteśmy zmuszeni powiedzieć „do”, ponieważ nikt ich nie policzył. Dlatego nawet wspomniany naukowiec przyznaje: „Według niektórych wiemy o 200 000 wariantów, według innych o 300 000, a niektórzy mówią o 400 000 i więcej”)[11]. Bez względu na ich faktyczną liczbę musimy podkreślić kilka istotnych kwestii, które wiążą się z tym zarzutem:

1. Manuskrypty w rzeczywistości nie są pełne wariantów, a liczba 400 000 różnic nie jest tak straszna, jaką się początkowo jawi, jeśli w ogóle jest prawdziwa. To dlatego, że uczony, który ją podał, wziął pod uwagę nie tylko 5000 zachowanych oryginalnych greckich manuskryptów, które powstały przed wynalezieniem prasy drukarskiej, ale także 10 000 rękopisów w innych językach, a na dokładkę kolejne 10 000 pism, w których cytowano Nowy Testament podczas pierwszych sześciuset lat historii Kościoła! Jeśli dodamy do siebie wszystkie te liczby, założymy, że rzeczywiście mamy około 400 000 wariantów (a może 300 000 albo 200 000...), i podzielimy je na około 25 000 manuskryptów i cytatów na przestrzeni sześciuset lat, otrzymamy najwyżej szesnaście wariantów na manuskrypt.
Ujmując to eufemistycznie, niezbyt wiele.

2. Weź pod uwagę, że 400 000 wariantów nie oznacza tutaj tyluż różnych zapisów. Oznacza natomiast, że w jednym z manuskryptów napisano: „Jestem niewinny krwi tego człowieka”, a w dziesięciu innych: „Jestem niewinny krwi tego sprawiedliwego” – wówczas liczy się to jako jedenaście wariantów”. Jeśli uwzględnisz ten czynnik, okaże się, że ta pierwotnie straszna liczba jest tak naprawdę bez znaczenia.

3. Nie jest tak, że te wszystkie warianty we wspomnianych 25 000 pism po prostu wyskakują przypadkowo w dowolnych miejscach. Mają raczej tendencję do pojawiania się w kilku powtarzających się miejscach tekstu, co oznacza, że liczba rzeczywistych miejsc w Nowym Testamencie, które stanowią przedmiot dyskusji, jest naprawdę niewielka[12].

Nie mamy więc do czynienia z górą kopii z tak wielką liczbą wariantów, że nie można się w tym w ogóle połapać. Ani trochę. Przeciwnie, przed naszymi oczami maluje się obraz niezwykle stałej historii przekazu (kopiowania) zdecydowanej większości dokumentów Nowego Testamentu, przy zaledwie kilku miejscach, w których rzeczywiście powstają wątpliwości dotyczące oryginalnego tekstu, co doprowadziło do względnie dużej liczby wariantów.

Krótko mówiąc, skrybowie wykonali imponująco dobrą robotę.

Jak rozwiązywanie zagadki logicznej

Musimy tu jednak omówić jeszcze jedną kluczową kwestię: te miejsca Nowego Testamentu, w których znajdujemy owe warianty – wierz mi lub nie – pozwalają nam ustalić, co najprawdopodobniej było napisane w oryginale. Pozwól, że zademonstruję ci, co mam na myśli.

Korzystanie z wariantów w celu ustalenia, co mówił oryginał, w dużej mierze przypomina rozwiązywanie zagadki logicznej. Cała sprawa spoczywa na koncepcji, że z chwilą pojawienia się wariantu w kopiach możemy zazwyczaj nie tylko zidentyfikować fakt, że skryba wprowadził wariant do swojej kopii, ale także ustalić, dlaczego to zrobił. Skrybowie wprowadzali warianty z wielu powodów. Czasami był to absolutny przypadek – zamiana podobnie wyglądających liter czy podobnie brzmiących wyrazów, przeoczenie słowa, powielenie słowa lub litery, a nawet przeoczenie całego ustępu, jeśli to samo słowo pojawiało się w odległości kilku linii.

Innym razem zmiany były wprowadzane rozmyślnie. A więc kopista mógł uznać, że słowo lub nazwa zostały błędnie zapisane, i je „poprawić”. Mógł zmienić coś w jednym wersecie, tak aby zgadzało się z innym, a nawet „naprawić” słowo lub dwa w celu rozwiązania „problemu”, który dostrzegł. Mógł też dodać coś do tekstu w celu „wyjaśnienia” tego, co czytelnik powinien z niego wynieść.

I tutaj zaczyna się cała zabawa, ponieważ gdy ustalisz, dlaczego kopista dokonał określonej zmiany podczas kopiowania, ze sporą dozą pewności stwierdzisz, co mówił oryginał, zanim został zmieniony. Podam bardzo prosty przykład. Wyobraź sobie, że wszystko, czym dysponujesz, to fragment kopii zagubionego manuskryptu z tekstem: „Na górze róże, na dole fiolki”. Nie będzie ci trudno ustalić, co wydarzyło się podczas kopiowania oryginału, prawda? Jeśli damy sobie przywilej podania w wątpliwość, że oryginalny autor napisał nonsensowne wyrażenie „Na dole fiolki”, z dużym prawdopodobieństwem powiemy, że skryba, który wykonał kopię, najzwyczajniej w świecie popełnił literówkę podczas przepisywania słowa „fiołki”, a oryginał pierwotnie brzmiał: „Na górze róże, na dole fiołki”.

A oto inny, nieco bardziej skomplikowany przykład. Powiedzmy, że masz dwa fragmenty, oba to kopie dawno zaginionego oryginału. W jednej z tych kopii (nazwiemy ją fragmentem A) napisano:

Nastała wielka wojna. Oddajemy tę część pola na miejsce spoczynku dla tych, którzy oddali swoje życie, aby naród owy mógł przetrwać.

Druga kopia (fragment B) zawiera taki tekst:

Nastała wielka wojna, która jest próbą prawdy, czy ten naród lub jakikolwiek inny naród tak poczęty i gotowy do poświęceń może przetrwać. Spotykamy się na wielkim polu bitwy, gdzie toczy się ta wojna. Oddajemy tę część pola na miejsce spoczynku dla tych, którzy oddali swoje życie, aby ten naród, o którym mówimy, mógł przetrwać.

Przyjrzyj się tym fragmentom i spróbuj ustalić, z jakimi wariantami mamy tu do czynienia. Są dwa. A potem czytaj dalej.

Znalazłeś je? Najbardziej rzuca się w oczy fakt, że fragment A jest zdecydowanie krótszy. Nie zawiera słów: „która jest próbą prawdy, czy ten naród lub jakikolwiek inny naród tak poczęty i gotowy do poświęceń może przetrwać. Spotykamy się na wielkim polu bitwy, gdzie toczy się ta wojna”. Te dwa fragmenty różnią się także w ostatnim zdaniu. Czy oryginał mówi o tych, którzy oddali swoje życie, „aby naród owy mógł przetrwać” czy może „aby ten naród, o którym mówimy, mógł przetrwać”?

Zacznijmy od pierwszego wariantu, pominiętego wyrażenia o wielkim polu bitwy. Czy mamy jakiś uzasadniony powód, aby przypuszczać, że kopista dodał wszystkie te słowa, których nie było w oryginale? Niezupełnie, ja przynajmniej nie jestem w stanie takiego wymyślić. Czy jest zatem coś, co wyjaśni, dlaczego mógłby je ominąć? Tak. Zauważyłeś, że słowo „wojna” pojawia się we fragmencie B dwukrotnie? Na początku i na końcu ciągu pominiętego we fragmencie A. Jeśli słowo „wojna” pojawiło się dwukrotnie także w oryginale (szczególnie jeśli w obu przypadkach wypadło na końcu albo na początku linijki), mogło się zdarzyć, że oko kopisty przypadkowo „przeskoczyło” z jednego miejsca do drugiego – a wtedy nieumyślnie pominął on tekst zapisany między nimi. Trzymając się tej logiki, możemy z przekonaniem powiedzieć, że to właśnie dłuższa wersja, fragment B, jest bliższa oryginałowi.

A co z drugą różnicą? Czy istnieje jakiś powód, dla którego kopista miałby poprawić oryginał „aby ten naród, o którym mówimy, mógł przetrwać” na wersję „aby na-
ród owy mógł przetrwać”? Prawdopodobnie nie. „Aby naród owy” nie brzmi dobrze. Dlatego jest bardziej
prawdopodobne, że kopista poprawił wyrażenie „naród owy”, aby uzyskać coś mniej kłującego w uszy. Z tego powodu powinniśmy dojść do wniosku, że zgodny z oryginałem jest ten mniej zgrabny zapis we fragmencie A.

Wziąwszy to wszystko pod uwagę, mamy solidne podstawy, aby sądzić, że fragment B prawdopodobnie lepiej oddaje oryginał w miejscu wystąpienia pierwszego wariantu (ponieważ oko kopisty przeskoczyło od „wojna” do „wojna”), zaś fragment A w miejscu wystąpienia drugiego wariantu (ponieważ kopista nie poprawiłby oryginału, zmieniając go na „naród owy”). Możemy zatem zrekonstruować oryginał w następujący sposób:

Nastała wielka wojna, która jest próbą prawdy, czy ten naród lub jakikolwiek inny naród tak poczęty i gotowy do poświęceń może przetrwać. Spotykamy się na wielkim polu bitwy, gdzie toczy się ta wojna. Oddajemy tę część pola na miejsce spoczynku dla tych, którzy oddali swoje życie, aby naród owy mógł przetrwać.

Czy teraz to jasne? Poprzez samą analizę powodów, dla których kopiści mogli wprowadzić pewne zmiany, jesteśmy w stanie dojść do oczywistych wniosków na temat oryginalnego dokumentu – nawet jeśli ostateczna odtworzona wersja nie pokrywa się w pełni z żadnym z zachowanych fragmentów.

Właśnie taki rodzaj pracy wykonywali uczeni przez wieki nad fragmentami i manuskryptami Nowego Testamentu, które są nam dostępne. Wiele zagadek, z którymi się mierzą, jest oczywiście bardziej skomplikowanych niż te proste przykłady, ale myślę, że wiesz już, o co tu chodzi. Nie jest to kwestia zgadywanek ani magii, a już na pewno nie wstępnych założeń ani zwyczajnego wymyślania, ale starannie przeprowadzonej dedukcji.

Aby dobrze to zrozumieć w praktyce, posłużmy się przykładem z Nowego Testamentu. Zachowane manuskrypty różnią się co do tego, czy w oryginale Ewangelii Mateusza 5:22 było napisane:

Ale ja wam powiadam, że każdy, kto gniewa się na swojego brata, podlega sądowi.

czy:

Ale ja wam powiadam, że każdy, kto gniewa się na swojego brata bez przyczyny, podlega sądowi.

Różnica jest oczywista – i takie jest też wyjaśnienie. Jaki skryba usunąłby słowa „bez przyczyny”, które sprawiają przecież, że nauczanie Jezusa staje się łatwiejsze do przyjęcia? Prawdopodobnie niewielu. Jest dużo bardziej prawdopodobne, że kopista nie mógł intelektualnie przełknąć koncepcji, że ktoś, kto gniewa się na brata, będzie podlegał sądowi, i zdecydował się „pomóc Jezusowi” poprzez „wyprostowanie” Jego nauczania za pomocą wyrażenia „bez przyczyny”. Trudniejsza w odbiorze, pierwsza opcja najprawdopodobniej oddaje wiernie oryginał. Z tego powodu niemal wszystkie główne tłumaczenia nie zawierają fragmentu „bez przyczyny”, informując o wariancie jedynie w przypisie.

Wiemy, co napisali

Zanim zamkniemy ten wątek, powinniśmy podkreślić jeszcze kilka kwestii. Po pierwsze, warto zauważyć, że większość wariantów tekstu w kopiach manuskryptów, które posiadamy, jest zupełnie pozbawiona dramaturgii i nudna. Zasadza się na różnicach typu zaimek w liczbie mnogiej kontra zaimek w liczbie pojedynczej, zmieniony szyk wyrazów, tryb łączący zamiast oznajmującego, aspekt aoryst zamiast perfectum itp. Ogromna większość różnic zasadniczo nie wskazuje na nic, co ostatecznie w jakikolwiek sposób wypływałoby na nasze zrozumienie Biblii.

Po drugie, uczeni chrześcijańscy w bardzo staranny sposób udokumentowali – w książkach, które możesz kupić – najważniejsze warianty wraz z analizą każdego z nich, podobną do tej, którą przedstawiliśmy w tym rozdziale. Oczywiście masz prawo się nie zgadzać z wnioskami; chrześcijanie nieustannie bawią się w takie dyskusje. Chodzi jednak o to – powtórzę jeszcze raz – że nie stoi za tym żaden spisek, którego celem byłoby mydlenie komuś oczu. Gdy trzeba się zmierzyć z wariantami, chrześcijanie w otwarty sposób o nich mówią, dokładnie dlatego, że wierzymy, iż te warianty – a zwłaszcza powody ich wystąpienia – pomagają nam z zadziwiająco wysokim prawdopodobieństwem ustalić, co naprawdę mówiły dokumenty Nowego Testamentu.

I wreszcie okazuje się, że żadna doktryna ortodoksyjnego chrześcijaństwa nie powstała wyłącznie na podstawie jakiejś kwestionowanej części tekstu biblijnego. Kwestionowane fragmenty albo nie zawierają nic istotnego, albo, jeśli zawierają, doktryna w nich wykładana jest także nauczana gdzie indziej, w miejscach, które nie są kwestionowane.

Czy widzisz już, w czym rzecz? Zarzut, że nie bylibyśmy w stanie poznać, co mówiły oryginały, jest bezapelacyjnie i całkowicie fałszywy. W ostatecznym rozrachunku odstęp czasu pomiędzy oryginałami i ich najwcześniejszymi zachowanymi kopiami wcale nie jest długi. Z kolei olbrzymia liczba istniejących kopii na pewno nie obniża naszej zdolności identyfikacji tego, co mówiły oryginały – w istocie pozwala nam z bardzo dużą dozą historycznej pewności wydedukować, co Jan, Łukasz, Paweł i inni autorzy Nowego Testamentu rzeczywiście napisali.

Co dotychczas ustaliliśmy

W naszym śledztwie dotyczącym wiarygodności historycznej dokumentów Nowego Testamentu doszliśmy do następującego miejsca. Po pierwsze, możemy z całą pewnością stwierdzić, że nasze tłumaczenia są dokładne i poprawne. Po drugie, wiemy, co autorzy tych dokumentów pierwotnie napisali.

Tłumaczenie? Sprawdzone.

Przekaz? Sprawdzony.

Ale na tym nie koniec. Nawet jeśli jesteśmy pewni, że dysponujemy wiernymi tłumaczeniami, i z dużą dozą prawdopodobieństwa możemy stwierdzić, co faktycznie napisali oryginalni autorzy – czy mamy przekonanie, że w ogóle patrzymy na właściwy zbiór dokumentów?

Innymi słowy, skąd u nas to przeświadczenie, że powinniśmy czytać właśnie te dokumenty, a nie inne?

4

Czy to na pewno te księgi, których szukasz?

Przeczytałem Kod Leonarda da Vinci. Z przyjemnością przeczytałem Kod Leonarda da Vinci. Jako powieść kryminalna ta książka naprawdę mnie wciągnęła i dostarczyła mi miłej rozrywki. Czytałem do późna, pragnąc poznać losy bohaterów, gdy sprawdzają kolejne tropy, rozwiązują starożytne zagadki i przemierzają Europę wzdłuż i wszerz. Jeśli chodzi o poczytność książki, Google wskazuje, że sprzedała się w ponad osiemdziesięciu milionach egzemplarzy. Częściowo do tego sukcesu, jak podejrzewam, przyczynił się talent pisarski Dana Browna, ale to nie wyjaśnia wszystkiego. Nie wyjaśnia wszystkiego również jakość literacka tej książki – nie stała ona za jej sukcesem. Nie, za sprzedaż Kodu Leonarda da Vinci odpowiada to, o czym każdy autor marzy – książka wywołała kontrowersję na skalę światową.

Lwia część tego, na czym opiera się sensacyjna narracja powieści Browna, nigdy nie była przez większość ludzi traktowana poważnie. Na samym początku książki czytamy: „Wszystkie postaci i wydarzenia są fikcyjne, a wszelkie podobieństwo do osób, żywych i umarłych, jest całkowicie przypadkowe”. A jednak niezwykła popularność tej powieści sprawiła, że niektóre ze znajdujących się w niej twierdzeń odcisnęły głębokie piętno na naszej kolektywnej świadomości, nawet świadomości chrześcijan. Jedno z nich wskazuje, że Biblia to wyłącznie sztuczny zbiór różnych ksiąg, za którego utworzeniem może nawet stał spisek, gra o władzę i niecna intryga. Jeden z fragmentów Kodu Leonarda da Vinci w taki sposób wyjawia, co się stało:

– Kto wybierał Ewangelie do Nowego Testamentu? – spytała Sophie.

– A otóż właśnie! – Teabing kipiał entuzjazmem. – To podstawowy paradoks chrześcijaństwa! Biblia, w takim kształcie, w jakim znamy ją dzisiaj, powstała za sprawą pogańskiego cesarza rzymskiego Konstantyna Wielkiego[13].

Trzeba przyznać, że to dość niezręczny sposób przedstawienia tej kwestii, ale historia, którą rozpowszechnia na kartach swej książki Brown, ma długi rodowód wśród uczonych sceptycznie nastawionych do Biblii. Obraz, który nam się objawia, wygląda następująco: mniej więcej przez pierwsze trzy wieki egzystencji Kościoła istniał szeroki wachlarz dokumentów rywalizujących o uwagę i autorytet na całym terytorium Cesarstwa Rzymskiego. Każda wspólnota wierzących, jak dalej głosi podanie, miała własny komplet dokumentów, które, jak wierzyli, były zbiorem prawdziwego nauczania Chrystusa. Chrześcijaństwo zaś stanowiło wrzący, bulgocący i syczący kocioł wspaniałej różnorodności i cudownego ścierania się różnych idei! Wówczas, pewnego mrocznego dnia, w połowie IV wieku, posiadająca wielką władzę klika złożona z biskupów o ponurych obliczach zebrała się w małym kurorcie morskim zwanym Niceą (typowe, prawda?) i dzięki poparciu swojego bogatego patrona, pogańskiego cesarza Konstantyna, skończyła z tym raz na zawsze. Biskupi ogłosili listę dokumentów, które najbardziej im odpowiadały, zakazali używania innych i rozpoczęli program systematycznego likwidowania wszelkiego odstępstwa oraz niszczenia wszelkich dokumentów, które śmiałyby przedstawiać inną perspektywę na Jezusa niż ich własna. Tak oto kanon Nowego Testamentu został zamknięty – niczym drzwi więziennej celi – a świat na wieki pogrążył się w ciemności.

Mogłem dodać do tej historii jeden lub dwa ornamenty, aby dodatkowo udramatyzować fabułę, ale myślę, że to wystarczająco adekwatny obraz „filmu”, który odgrywa się w głowach wielu osób, gdy zadamy pytanie o kanon biblijny i o to, co naprawdę do niego należy. W najlepszym wypadku wielu moich znajomych chrześcijan zawahałoby się, gdyby mieli z pełnym przekonaniem udzielić odpowiedzi na pytanie: „Czy jesteś pewien, że to właściwe księgi?”.

To również bardzo istotne pytanie, jeśli bowiem naszym celem jest wysnucie bezspornych wniosków, że Biblia stanowi historycznie wiarygodny dokument, oczywiście musimy również być pewni, że znalazły się w niej właściwe księgi. Jeśli ktoś roztrzaskał, zniszczył, spalił czy w jakikolwiek inny sposób pozbył się innych ksiąg, które opowiadają odmienną, ale równie wiarygodną historię o Jezusie, nasz poziom pewności co do tego, że Biblia przedstawia prawdziwe fakty, znacząco maleje.

Tak zatem przedstawia się pytanie, na które musimy odpowiedzieć w tym rozdziale: czy dokumenty, które uznajemy za właściwe, naprawdę takimi są? Innymi słowy, czy istnieją (a może istniały) inne „Ewangelie”, które powinniśmy uznać wraz z obecnymi – lub nawet zamiast nich? Skąd możemy czerpać pewność, że właściwe dokumenty to te, a nie inne?[14]

Czym jest kanon?

Gdy mówimy o biblijnym kanonie, mamy na myśli listę ksiąg przyjętych przez chrześcijan, które stanowią między innymi autorytatywne źródło informacji o Jezusie. Słowo „kanon” pochodzi z języka greckiego, w którym oznacza ono zasadę albo standard. Dlatego właśnie chrześcijanie zaczęli go używać w odniesieniu do zbioru autorytatywnych ksiąg. Są to dokumenty wspólnie i wyłącznie stanowiące standard, na podstawie którego życie i doktryna chrześcijańska mają być mierzone, kształtowane, oceniane, a także, w razie konieczności, korygowane. Pozostaje oczywiście pytanie, w jaki sposób kanon – ta lista autorytatywnych ksiąg – kanonem się stał. Czy ten proces pozwala nam z pełnym przekonaniem uznać, że księgi przedstawiają nam prawdziwe informacje na temat tego, co się naprawdę wydarzyło?

Ponieważ naszym podstawowym celem jest uzyskanie historycznej pewności co do zmartwychwstania Jezusa, nie musimy poświęcać wiele czasu na opisywanie i obronę kanonu Starego Testamentu[15]. Wrócimy do tego zagadnienia w rozdziale 7. Teraz jednak wystarczy powiedzieć, że do czasu pojawienia się Jezusa kanon Starego Testamentu cieszył się niemalże uniwersalnym uznaniem. Zarówno Jezus, jak i Jego pierwsi naśladowcy akceptowali go bez zarzutów.

W kontekście naszych celów bardziej interesuje nas powstanie kanonu Nowego Testamentu. Stawka jest wysoka, ponieważ od tych zdarzeń w dużej mierze zależy, ile historycznej pewności możemy mieć w odniesieniu do uznawanych przez nas dokumentów. Już wyjaśniam, dlaczego tak się dzieje. Gdyby kanon Nowego Testamentu powstał w wyniku paskudnego spisku ludzi władzy, którzy usunęli inne księgi o takiej samej historycznej wartości, wniosek, że Nowy Testament jest dokumentem historycznie wiarygodnym, byłby nieuprawniony. Ponadto, gdyby uznali oni w wyłącznie arbitralny sposób te właśnie księgi za autorytatywne – nie mając w rzeczywistości ku temu żadnych uzasadnionych powodów – równie trudno byłoby powiedzieć, że te księgi dają nam prawdziwy, wiarygodny obraz Jezusa. To samo można by stwierdzić, gdyby cały ten proces był w swojej esencji mistyczny. To znaczy – gdyby nie było uzasadnionych powodów historycznych, aby uznać te księgi zamiast innych. Wówczas nie moglibyśmy być przekonani do ich historycznej wiarygodności. Upraszczając, jeśli mamy mieć historyczną pewność co do tego, co mówią nam dokumenty Nowego Testamentu, musimy zapytać: czy nasze powody, aby uznać te księgi zamiast innych, mają uzasadnione podstawy?

Aby nie trzymać cię długo w napięciu, odpowiem: tak, mają. Dojście do tego wniosku wymaga jednak wykonania pewnej pracy. Tak naprawdę musimy zrobić dwie rzeczy. Po pierwsze, rozprawić się z teorią, którą tak wielu ludzi zaakceptowało po pojawieniu się Kodu Leonarda da Vinci – a mianowicie że kanon Nowego Testamentu został stworzony w wyniku spisku grupy trzymających władzę biskupów, którzy kierowani złymi motywacjami
w niesprawiedliwy sposób pozbyli się całkiem sporej ilości wartościowych dokumentów. Po drugie zaś musimy zadać sobie pytanie, czy pierwsi chrześcijanie mieli uzasadnione powody, aby przyjąć do kanonu te, a nie inne dokumenty. Jeśli nie było spisku, który sprawił, że pozbyto się innych dokumentów, a pierwsi chrześcijanie mieli dobre powody, aby uznać te właśnie pisma, będziemy mogli powiedzieć z dużą dozą pewności, że tak, faktycznie czytamy właściwe księgi.

Całe morze różnych Ewangelii?

Zastanówmy się najpierw, czy istniał jakiś spisek mający na celu usunięcie pewnych dokumentów. Bez względu na to, jak podejdziemy do tej tezy, okazuje się ona wierutną bzdurą – i istnieje przynajmniej kilka dobrych powodów, aby za taką właśnie ją uznać.

Przede wszystkim nie jest prawdą, że Kościół w pierwszych wiekach był po prostu zalany morzem ksiąg, które niczym tęcza barw przedstawiały różne wierzenia i Kościół odpowiedział na ich istnienie (jak niektórzy to obrazowo ujmują) wycięciem całego lasu dobrych ksiąg tylko po to, aby przetrwało kilka ulubionych drzew. Pierwsi chrześcijanie nie dysponowali szeroką gamą rozmaitych wierzeń. W rzeczywistości jedyne chrześcijańskie pisma, które można z całą pewnością datować na I wiek, to właśnie te, które złożyły się ostatecznie na Nowy Testament. Dopiero w drugiej połowie II wieku – sto lat później – zaczęły się pojawiać dokumenty istotnie odbiegające od nauczania pierwotnych ksiąg. Ale nawet te księgi zdradzają świadomość autorów co do istnienia ksiąg wcześniejszych, co czyni je zaledwie dodatkiem do istniejącej już silnej, zakorzenionej tradycji.

Do czego zmierzam? Teoria, jakoby w pierwszych dwóch wiekach historii chrześcijaństwa istniało jakieś kipiące morze różnych „Ewangelii” i innych dokumentów, w których można było przebierać bez końca, to zwyczajna nieprawda. Istniały księgi, które stanowią Nowy Testament, a następnie – wiek później – pojawiły się inne
pisma, mające na celu rzucić im wyzwanie.

Po drugie, wszystkie te teorie spiskowe opierają się na tym, że to morze kipiało przez kilka wieków, zanim biskupi w wieku IV zdecydowali się je na zawsze brutalnie uciszyć. Jednak wszystko wskazuje na to, że Kościół uznawał za autorytatywne księgi naszego Nowego Testamentu dużo wcześniej, niż mówią o tym teorie spiskowe. Sceptycy zazwyczaj twierdzą, że nie istniał żaden kanon, dopóki jakiś synod czy biskup nie skodyfikował go w IV wieku. Dowody jednak mówią, że choć w IV wieku Kościół debatował nad autorytetem kilku ksiąg Nowego Testamentu, zdecydowana większość chrześcijan powszechnie uznawała autorytet tego, co stanowi nasz Nowy Testament, jeszcze przed końcem II wieku. Większość ksiąg była powszechnie uznana (wraz z większością pism Pawła) jako mająca tego rodzaju autorytet jeszcze przed upływem I wieku.

Jeśli chodzi o same cztery Ewangelie – Mateusza, Marka, Łukasza i Jana – mamy uzasadnione powody, by sądzić, że Kościół uznawał je za jedyne posiadające autorytet
Ewangelie bardzo wcześnie, dużo wcześniej niż w IV wieku. Jednym z bardzo interesujących głosów w tej dyskusji jest głos biskupa Ireneusza z Lyonu, który napisał około roku 180, że spodobało się Bogu dać Kościołowi cztery Ewangelie, ponieważ mamy cztery strony świata i czte-
ry wiatry. Przez lata niektórzy bez końca wyśmiewali Ireneusza z powodu tej argumentacji – istnieją cztery
wiatry, dlatego naturalnie muszą istnieć cztery Ewangelie? Jak on chciał kogokolwiek do tego przekonać? Nie o to chodzi. Ireneusz nie próbował tu formułować argumentu logicznego. Nie zamierzał swoim wywodem przekonać sceptyków. Nie, mamy tutaj do czynienia z refleksją natury estetycznej, opisującej, jak piękne, adekwatne i dobre jest to, co chrześcijanie nazywają czterema Ewangeliami. Myśl tę rozumiały przede wszystkim już przekonane osoby,
które potrzebowały jedynie, aby ktoś w tym przekonaniu je utwierdził. Tutaj ukryty jest argument historyczny. Fakt, że Ireneusz skonstruował taki argument – który na celu ma nie tyle przekonanie sceptyków, co wspólne radowanie się z prawdziwie wierzącymi i utwierdzanie ich w prawdzie – wskazuje na powszechną akceptację istnienia w roku 180 czterech Ewangelii i tylko czterech Ewangelii.

Ale trop się tutaj nie urywa. Cofając się w czasie jeszcze dalej, zobaczymy, że apologeta Justyn Męczennik (piszący około roku 150) zdaje się uznawać cztery Ewangelie za autorytatywne, podobnie jak Papiasz z Hierapolis (piszący nie później niż w roku 110). Jakby tego było mało, istnieją nawet intrygujące dowody, że Papiasz cytował samego apostoła Jana, który miał uznawać trzy inne Ewangelie oraz poświadczać własne autorstwo jednej[16].

Już mówię, o co w tym wszystkim chodzi. Powszechnie przyjęty obraz wczesnego chrześcijaństwa jako platformy licznych pisarzy różnych Ewangelii i listów, z których wszyscy rywalizowali o uznanie, zanim kolektyw biskupów w IV wieku wraz z pogańskim cesarzem uciszył ich i wymazał z kart historii, jest nonsensem wymyślonym na potrzeby marketingowe. Prawda historyczna wygląda tak, że zdecydowana większość dokumentów Nowego Testamentu, a szczególnie cztery Ewangelie, została zidentyfikowana i uznana za teksty autorytatywne wyjątkowo wcześnie, a pisma, które podważały ogólnie obowiązujący konsensus, pojawiły się dopiero wiek później. Wykonaliśmy bardzo ważny krok w kierunku ustanowienia historycznej pewności co do kanonu Nowego Testamentu – nie było żadnego spisku, który miał za zadanie faworyzować uznane księgi i usunąć inne, „równie wiarygodne, ale kłopotliwe”.

Nie wybrali – przyjęli

Mając to wszystko na uwadze, powinniśmy jeszcze odpowiedzieć na jedno pytanie. Nawet jeśli dokumenty Nowego Testamentu nie zyskały statusu kanonu na podstawie fałszywych ani złych przesłanek, musimy zapytać, czy pierwsi chrześcijanie mieli ostatecznie jakieś wiarygodne, historycznie uzasadnione powody, aby wybrać pisma, które stały się kanonem.

Jedną chwilkę. Źle się wyraziłem. Pierwsi chrześcijanie nigdy nie powiedzieliby, że „wybrali” księgi, które powinny się znaleźć w kanonie. Równie dobrze jak o wybór ksiąg można by ich zapytać, dlaczego wybrali sobie tych, a nie innych rodziców.

Prawda jest taka, że pierwsi chrześcijanie w ogóle nie myśleli o tym w ten sposób. Raz za razem, gdy wskazywali, które księgi stanowią kanon, mówili: „przyjęliśmy”, „te księgi były nam dane”. Ich zrozumienie własnej roli w całym tym procesie nie zasadzało się na osądzaniu czy wybieraniu, ale raczej na otwarciu się i przyjęciu.

Nie jest to wyłącznie kwestia semantyki ani nawet duchowości (jeszcze). To ciągle argument historyczny, który odciska głębokie piętno na mentalnej mapie procesu ustalania kanonu. Idea mówiąca, że wczesny Kościół „wybrał” sobie, które księgi włączyć do kanonu, implikuje, jakoby chrześcijanie mieli rozpocząć ten proces z czystą kartą oraz zbiorem równoprawnych ksiąg, a następnie dokonać ich oceny i zadecydować, które mają się znaleźć w kanonie, a które nie. Nigdy jednak tak się nie stało, nie możemy tak opisywać pierwszych chrześcijan. Wszyscy oni – a właściwie każde pokolenie – zaczynali nie z czystą kartą, ale ze zbiorem ksiąg o powszechnie uznanym autorytecie, które odziedziczyli po poprzednim pokoleniu, a to z kolei po poprzednim, aż do samych apostołów. To prawda, od czasu do czasu ktoś podważał ten odziedziczony zestaw ksiąg w taki czy inny sposób, a chrześcijanie musieli się wtedy zmierzyć z takim wyzwaniem. Pozostaje jednak faktem, że nie mówili oni o wybieraniu ani decydowaniu, ale wyłącznie o przyjęciu tego, co zostało im przekazane. Ich fundamentalną cechą była pokora. Przyjęli, nie wybrali.

Mieli uzasadnione powody

No dobrze, możemy zapytać, dlaczego w takim razie pierwsi chrześcijanie byli tak pewni, że pisma, które uznali za autorytatywne, rzeczywiście takimi były. Gdy pojawiały się kwestie dotyczące odziedziczonej tradycji – niektórzy twierdzili, że ta lub tamta księga nie należy do kanonu, a inni utrzymywali, że ta lub tamta księga do niego należy – jak wówczas odpowiadano? Czy pierwsi chrześcijanie mieli solidne kryteria, dzięki którym mogli powiedzieć: „Tak, jesteśmy naprawdę pewni, że ta księga, którą otrzymaliśmy, należy do kanonu, a to dlatego i dlatego” albo: „Nie, jesteśmy naprawdę pewni, że ta księga nie należy do kanonu, a to dlatego i dlatego”? Innymi słowy, czy z zamkniętymi oczami przyjmowali, co zostało im przekazane, czy może mieli jakieś uzasadnione powody, aby akceptować właściwe księgi?

Odpowiedź brzmi: tak, mieli takie powody – a podstawowy test kanoniczności pism obejmował cztery kryteria: apostolskość, starożytność, ortodoksyjność i uniwersalność.

Gdybyśmy mieli czas i miejsce, po prostu zbadalibyśmy wszystkie wczesne źródła, w których chrześcijanie dyskutowali, dlaczego Kościół powinien przyjmować pewne księgi jako autorytatywne lub nie powinien tego robić. Dzięki takiemu studium moglibyśmy zobaczyć, jak wyłaniają się cztery powyższe kryteria (a także inne). To jednak krótka książka. Na szczęście pewien wczesny dokument wskazuje na przynajmniej trzy z tych kryteriów. Dokument ten, zwany Kanonem Muratoriego, jest VII- lub VIII-wiecznym łacińskim tłumaczeniem pisma, które pierwotnie powstało w języku greckim, prawdopodobnie pod koniec II wieku. Jego pełny tekst znajdziesz w każdej dobrej, wyczerpującej książce na temat kanonu (zob. dodatek). Tu zacytuję kilka zdań, które ilustrują, w jaki sposób stosowano wspomniane kryteria. Zacznę od najważniejszego: apostolskości.

Powód 1: Apostolskość

„Apostolskość” to złożone słowo o prostym znaczeniu.
Mówiąc nieskomplikowanym językiem, wskazuje ono na dokument, który został napisany albo przez apostoła Jezusa, albo przez bliskiego towarzysza apostoła Jezusa. Autor Kanonu Muratoriego raz za razem korzysta z tego testu, w szczególności do obrony ksiąg kanonicznych. Mówi na przykład, że „czwarta Ewangelia została napisana przez Jana, jednego z uczniów”. Ewangelię Łukasza określa jako „napisaną przez Łukasza, opartą na autorytecie Pawła”, a na temat listów Pawła wyraża się następująco: „sam błogosławiony apostoł Paweł [...] pisze [...] imiennie do siedmiu kościołów”[17].

Apostolskość stanowiła zdecydowanie najważniejsze kryterium, z którego korzystał wczesny Kościół w celu zidentyfikowania i obrony kanoniczności ksiąg. Koncepcja ta była niezwykle prostolinijna i efektywna – nie każdy mógł napisać książkę o Jezusie i oczekiwać, że Kościół uzna ją za Pismo Święte. Nie, ten poziom autorytetu zarezerwowany był dla tych, których sam Jezus w szczególny sposób wyznaczył na apostołów, i dla kilku wybranych bliskich towarzyszy apostołów.

Warto w tym miejscu zauważyć pewną interesującą kwestię. Otóż wielu niedoszłych autorów Biblii piszących w okresie od II do VI wieku próbowało oszukać Kościół poprzez podpisanie tworzonych przez siebie dokumentów imieniem apostoła albo innego naśladowcy Jezusa z I wieku. Dlaczego? Odpowiedź jest prosta. Byli świadomi, że nie mają żadnej szansy na uznanie ich ksiąg za autorytatywne, jeśli nie przemycą ich jako rzekomo napisanych przez apostoła albo bliskiego mu towarzysza.

Powód 2: Starożytność

Kryterium starożytności jest bliskie kryterium apostolskości. Prawdopodobnie stosowane było przede wszystkim w celu ustalenia, czy dana księga faktycznie może być apostolska. Upraszczając, aby księga mogła mieć autorytet apostolski, musiała być stara, datowana na I wiek. Starożytność księgi nie zapewniała jej kanoniczności, ale brak tej cechy natychmiast ją tego statusu pozbawiał.

Na podstawie tego kryterium Kanon Muratoriego odrzuca księgę zwaną Pasterzem Hermasa, ponieważ została ona „napisana dość późno w naszych czasach, w mieście Rzym, przez Hermasa [...] i dlatego [...] nie może być czytana do końca dziejów publicznie w kościele ludziom, ani pośród proroków, których liczba jest pełna, ani pośród apostołów”[18]. A zatem – mówili pierwsi chrześcijanie – prosimy nowicjuszy, aby nie składali podań!

Powód 3: Ortodoksyjność

Trzecie kryterium włączenia do kanonu opierało się na wymogu, aby księga zawierała treści będące w zgodzie z doktrynalną prawdą odzwierciedlającą tradycję od czasów samego Jezusa. Na początku duża część tej tradycji była przez wiele lat przekazywana ustnie z pokolenia na pokolenie. Ale z upływem czasu, gdy spisane zostały Ewangelie i listy, a następnie przyjęto je jako pisma autorytatywne, sam kanon stał się standardem, na podstawie którego oceniano inne księgi. Dlatego, gdy pojawiał się dokument, którego nauczanie nie było zgodne z treścią uznanych, autorytatywnych ksiąg, był on odrzucany. Autor Kanonu Muratoriego tak mówi o czterech Ewangeliach: „Choć w kilku księgach Ewangelii wykładane są różne idee, nie stanowi to przeszkody dla wiary wyznawców, ponieważ przez jednego suwerennego Ducha są w nich ogłoszone wszystkie rzeczy związane z Narodzeniem Pańskim, Pasją i Zmartwychwstaniem, dialogi z uczniami, [a także] Jego dwa przyjścia”[19]. A więc cztery Ewangelie były nie tylko apostolskie i stare; były także zgodne ze standardem prawdy, dlatego przyjęto je bez wahania jako autorytatywne.

Powód 4: Uniwersalność

Dla obrony kanonu przez wczesny Kościół istotne okazało się jeszcze jedno kryterium – uniwersalność. Za autorytatywne uznawano wyłącznie te księgi, których używali i które cenili chrześcijanie w każdym zakątku znanego świata. Jeśli księga pochodziła od jakiejś konkretnej sekty i funkcjonowała wyłącznie w jednym, określonym miejscu, odrzucano ją. Z drugiej strony, gdy jakąś księgę kwestionowano, bardzo dużo zyskiwała, jeśli używali jej chrześcijanie na całym świecie. I tak na przykład powszechne korzystanie z Listu do Hebrajczyków i Objawienia Jana istotnie przyczyniło się do ostatecznego uznania tych ksiąg za kanoniczne.

A zatem... Czy mamy właściwe księgi?

Dokąd nas to wszystko prowadzi? Cóż, przede wszystkim do konkluzji, że kanon Nowego Testamentu nie jest wynikiem jakiegoś nikczemnego późnego spisku, który miał na celu wypromowanie jednych ksiąg, a usunięcie innych, przedstawiających „inną perspektywę” postrzegania Jezusa. W rzeczywistości nie było żadnych „innych perspektyw”, aż do znacznie późniejszego momentu w historii, a wówczas zaistniały one wyłącznie jako reakcja na coraz silniej zakorzenioną tradycję. Daje nam to pewność, że pierwsi chrześcijanie nie odwoływali się w obronie swojego kanonu wyłącznie do mistycyzmu, przypadku albo niejasnego poczucia prawdziwości. Przeciwnie, mieli wiarygodne, a nawet historycznie uzasadnione powody, by uznać pewne księgi – w przeciwieństwie do innych – za najlepsze źródła informacji o życiu i nauczaniu Jezusa. Były to: apostolskość (a zatem również starożytność), ortodoksyjność (zgodność z prawdą przekazywaną od pokoleń) i uniwersalność (fakt, że chrześcijanie na całym świecie cenili te księgi i uznawali je za autorytatywne).

Dlatego, gdy pojawia się pytanie, czy mamy właściwe księgi, pomyśl o tym w następujący sposób: żaden z dokumentów wchodzących w skład Nowego Testamentu nie oblał ani jednego z powyżej opisanych testów na wiarygodność. Jest oczywiste, że niektórym z ksiąg zajęło to więcej czasu niż innym, ale ostatecznie Kościół uznał każdą z nich za całkowicie spełniającą kryteria wymagane dla autorytatywności. Oznacza to, że każda z ksiąg ujętych w naszym Nowym Testamencie znalazła się tam na podstawie uzasadnionych kryteriów. Wszystkie one są starożytne, apostolskie i zgodne z odziedziczonym standardem prawdy, wszystkie też były powszechnie znane. Stanowią więc wiarygodne świadectwa życia i nauczania Jezusa.

Co więcej – a jest to może nawet istotniejsze – nie istnieje w całej historii świata żaden dokument, który należałby do kanonu, a nie byłby w nim ujęty. Niektóre pisma oczywiście wywoływały konsternację w pierwszych wiekach istnienia Kościoła, ale ostatecznie żadne z nich nie spełniło jednocześnie kryteriów apostolskości, starożytności, ortodoksyjności i uniwersalności. Na przykład Pasterz Hermasa nie spełniał kryteriów starożytności i apostolskości. Ponieważ został napisany przez Hermasa, a nie któregoś z apostołów ani bliskiego towarzysza apostoła, pierwsi chrześcijanie uznali, że nie może być elementem autorytatywnego kanonu. Ewangelia Piotra z kolei, podobnie jak kilka innych ksiąg, nie spełniła dwóch kryteriów: (1) miała rzekomo wyjawiać rzeczy, których Jezus nauczał potajemnie, a które zaprzeczały temu, czego zgodnie z powszechną wiedzą Jezus nauczał publicznie – a zatem nie zdała testu ortodoksyjności; (2) czytano ją w odizolowanych i rozproszonych częściach Kościoła – a zatem nie zdała testu uniwersalności. I wreszcie Ewangelia Tomasza nie została uznana za autorytatywną nie tylko dlatego, że prawdopodobnie swój ostateczny kształt uzyskała nie wcześniej niż w II wieku (co oznacza, że nie została napisana przez apostoła Tomasza, który musiał w tym czasie już nie żyć), ale również ze względu na jej treść, która, jak wszyscy wiedzieli, była obca znanym publicznym naukom Jezusa, a nawet im zaprzeczała.

Pozwól, że ujmę to w następujący sposób: Co byś zrobił, gdybyś miał czystą kartę, szansę stworzenia swojego własnego kanonu Nowego Testamentu? W jaki sposób skonstruowałbyś listę starożytnych dokumentów, którym można ufać, w przeciwieństwie do tych, którym ufać nie można? Czy przyjąłbyś bardziej trafne kryteria niż te:

1. księga musi być napisana lub autoryzowana przez osoby najbliższe Jezusowi (starożytność i apostolskość);

2. nie może rażąco odbiegać od tego, co zawsze znane było jako nauczanie Jezusa (ortodoksyjność);

3. musi mieć zasięg szerszy niż regionalny, musi być znana szerokim rzeszom chrześcijan (uniwersalność)?

Szczerze mówiąc, uważam, że ustanowienie lepszych kryteriów byłoby niezwykle trudne.

Pozwól, że zapytam: Które dokładnie księgi Nowego Testamentu wyłączyłbyś ze swojego nowego kanonu „ksiąg, którym można ufać”, i z jakimi zmianami doktryny chrześcijańskiej by się to wiązało? Co do których ksiąg upierałbyś się, że muszą zostać włączone do kanonu? Czy naciskałbyś na dodanie Pasterza Hermasa, choć już większość pierwszych chrześcijan wiedziała, że został on napisany przez jakiegoś przypadkowego człowieka ponad sto lat po śmierci Jezusa? Czy może uznałbyś Ewangelię Piotra, która nie została napisana przez Piotra i jest oczywistą próbą przemycenia „tajemnych” nauk Jezusa, o których nikt wcześniej nie słyszał? Czy może Ewangelia Tomasza, która nie została napisana przez Tomasza, a wymagałaby od nas przyjęcia do kanonu wersetów takich jak ten:

Szymon Piotr powiedział im: „Niech Maria nas zostawi, albowiem niewiasty nie są godne Żywota”.

Jezus odpowiedział mu: „Ja sam uczynię ją mężem, tak aby ona również mogła stać się duchem żywym na podobieństwo waszych. Albowiem każda niewiasta, która uczyni się mężem, wejdzie do Królestwa Niebieskiego”[20].

(Tak, naprawdę tak jest tam napisane). Teraz rozumiesz, do czego zmierzam? Biorąc pod uwagę powyższe, mam szczere wątpliwości, czy ktokolwiek z nas mógłby ostatecznie ustanowić zbiór wiarygodnych dokumentów trafniejszy niż ten, który został sporządzony przez pierwszy Kościół.

Wszystko wskazuje na to, że pierwsi chrześcijanie wykonali kawał dobrej roboty, określając, które dokumenty powinny być brane pod uwagę jako wiarygodne źródła tego, czego rzeczywiście Jezus nauczał i co robił. Z jednej strony nie ma żadnych podstaw, aby sądzić, że zaangażowali się oni w jakiś spisek możnych i usuwali niektóre dokumenty spełniające kryteria kanoniczności. Z drugiej zaś na korzyść pism, których autorytetu rzeczywiście bronili, przemawiają naprawdę uzasadnione argumenty.

Jeśli tak się przedstawia cała sprawa, naprawdę nie musimy się obawiać, że w jakiś sposób znaleźliśmy się w posiadaniu niewłaściwych dokumentów – że istnieją gdzieś jakieś inne pisma, które dałyby nam lepszy obraz osoby i dzieła Jezusa niż Nowy Testament. Przeciwnie – mamy dużą pewność, że kanon obejmuje księgi najlepsze – najstarsze, najbardziej godne zaufania, najbardziej wiarygodne.

Ale w przypadku naszego celu ma to znaczenie wyłącznie wtedy, gdy autorzy tych ksiąg faktycznie pragnęli przekazać nam prawdę.

A jeśli nie?

5

Ale czy mogę ci ufać?

Ulice zatłoczone. W tłumie panuje gwar niczym podczas sylwestra na rynku. Chwileczkę [...]. Nieprzyjaciel w zasięgu wzroku nad klifami palisad. Pięć – pięć ogromnych maszyn. Pierwsza właśnie przekracza rzekę. Widzę ją stąd [...]. Dostałem właśnie komunikat prasowy [...]. Marsjańskie walce spadają z nieba w całym kraju. Jeden w pobliżu Buffalo, jeden w Chicago, St. Louis [...]. Inwazja wydaje się skoordynowana [...]. Teraz pierwsza z maszyn jest już przy brzegu. Zatrzymała się, patrzy, obserwuje miasto [...]. Czeka na innych. Wznoszą się nad zachodnią częścią miasta niczym rząd nowych wieżowców [...]. Wyciągają teraz metalowe ręce. To już koniec. Wydobywa się dym [...], czarny dym unosi się nad miastem. Ludzie to widzą! Biegną w kierunku East River [...]. Tysiące ludzi wpadają do rzeki jak szczury! Dym zaczyna się rozprzestrzeniać dużo szybciej. Dosięgnął właśnie Times Square. Ludzie próbują uciekać, ale na próżno. Padają jak muchy! Dym przekroczył właśnie Szóstą Aleję..., Piątą Aleję... jest jakieś sto metrów ode mnie... piętnaście metrów...

[Następnie słychać, jak ktoś się dusi, następnie walka, a potem cisza. A potem ten trzeszczący głos na falach radiowych]: „2X2L wzywa CQ [...]. 2X2L wzywa CQ [...]. Nowy Jork? Czy ktoś mnie słyszy? Czy ktoś mnie słyszy? Czy ktoś mnie...?”[21]

W niedzielę 30 października 1938 roku około godziny 20.15 w całym kraju każdy, kto dostroił radio na częstotliwość rozgłośni Columbia Broadcasting System (CBS), mógł usłyszeć takie wiadomości. Kilka minut później producent stacji z siedzibą w Nowym Jorku otrzymał telefon od rozgniewanego burmistrza miasta położonego gdzieś na Środkowym Zachodzie USA. Domagał się on wstrzymania programu, ponieważ na ulicach jego miasta zaczęły się gromadzić tłumy ludzi. Wkrótce reporterzy innych stacji informacyjnych zalali główną siedzibę CBS, domagając się wyjaśnień. Producent opisał tę scenę następująco:

Następne godziny to był horror. Budynek nagle wypełnił się ludźmi w granatowych mundurach [...]. Wypuszczono na nas dziennikarzy głodnych sensacji. O ilu śmiertelnych przypadkach słyszeliśmy? (Sugerowali, że oni wiedzą o tysiącach). Co wiemy o panice, która wybuchła w hali Jersey i skończyła się stratowaniem ludzi? (Sugerowali, że był to jeden z wielu przypadków). Jakie są dane na temat wypadków drogowych ze skutkiem śmiertelnym? (Przydrożne rowy muszą być pełne zwłok). Samobójstwa? (Czy słyszeliśmy o tym na Riverside Drive?). Wszystko pamiętam dość mgliście, ale wywołuje to we mnie przerażenie[22].

Okazuje się, dzięki Bogu, że nikt tego wieczora nie zginął – ani z powodu stratowania, ani wypadków drogowych, ani samobójstw. Nikogo też nie zabili Marsjanie. A „wiadomości”, które wywołały tego dnia panikę u tylu ludzi, były słuchowiskiem radiowym, pełną dramatyzmu adaptacją powieści H.G. Wellsa Wojna światów.

Co sprawiło, że ludzie wpadli w panikę pod wpływem słuchowiska radiowego? Przecież słyszeli takie dramaty radiowe na podstawie fikcyjnych historii już wcześniej, a Wojna światów stanowiła część serii The Mercury Theatre on the Air. A jednak w tym wypadku kilka czynników – lęk związany z majaczącą na horyzoncie wojną z Niemcami, fakt, że przerwy na reklamy podczas tego słuchowiska były emitowane rzadziej niż zazwyczaj, niektórzy słuchacze przegapili początek programu, ponieważ popularna audycja na innym kanale się przedłużyła – stworzyło doskonałe warunki, aby wielu ludzi naprawdę uwierzyło, że Marsjanie dokonali inwazji na Nowy Jork!

Fascynujące jest porównanie tego epizodu z zapisami o życiu Jezusa znajdującymi się w Biblii. A jeśli – tak jak w przypadku słuchaczy CBS i audycji Wojna światów – po prostu nie zrozumieliśmy, o co chodziło autorom Biblii? A jeśli ich celem nie było zrelacjonowanie prawdziwych wydarzeń, ale raczej napisanie fikcji, stworzenie legendy, a może nawet próba zwiedzenia odbiorców? Dotychczas ustaliliśmy następujące fakty:

1. Nasze tłumaczenia biblijnych manuskryptów są wiarygodne.

2. Nasze biblijne manuskrypty dokładnie oddają treść oryginałów.

3. Mamy pewność, że nasze pisma są właściwe i stanowią najlepsze źródło informacji.

Oto następne pytanie, które się nasuwa: Czy możemy być pewni, że ludzie, którzy sporządzili biblijne dokumenty, sami byli wiarygodni? Czy faktycznie chcieli nam wiernie przekazać to, co zgodnie z ich przekonaniem się wydarzyło[23]?

Poszukiwanie wskazówek

Interesującą rzeczą dotyczącą fiaska odbioru Wojny światów jest to, że raz za razem w trakcie trwania słuchowiska nadawca udzielał wskazówek, iż to, co dociera do uszu słuchaczy, nie jest prawdziwą relacją ze zdarzeń, ale fabularną fikcją. Oto na przykład pierwsze słowa nadane w eter: „Columbia Broadcasting System i stacje stowarzyszone przedstawiają: Orson Welles i Mercury Theatre on the Air, Wojna światów H.G. Wellsa”[24]. Po dźwiękach wydawanych przez człowieka duszącego się marsjańskim gazem nadano następujące zdanie: „Słuchacie audycji radiowej CBS: Orson Welles i Mercury Theatre on the Air, oryginalna adaptacja powieści H.G. Wellsa Woja światów. Słuchowisko zostanie wznowione po krótkiej przerwie”[25]. Program był czterokrotnie przerywany w celu nadania reklam. Mało tego, CBS miało obowiązek oficjalnie jeszcze trzykrotnie tego wieczora ogłosić przez swoją ogólnokrajową sieć radiową, że w rzeczywistości Marsjanie nie zaatakowali!

Słuchaczy, którzy nastroili odbiorniki na Mercury Theatre on the Air Orsona Wellesa pomiędzy godziną 20.00 a 21.00 czasu wschodniego i nie uświadomili sobie, że program był uwspółcześnioną adaptacją słynnej powieści Wojna światów H.G. Wellsa, informujemy ponownie o tym, co jasno czterokrotnie ogłosiliśmy w trakcie programu, że choć w audycji pojawiły się nazwy niektórych amerykańskich miast, jak to często ma miejsce w powieściach i adaptacjach, cała fabuła i wszelkie przedstawione wydarzenia były fikcyjne[26].

O co chodziło CBS w tym ostatnim ogłoszeniu, wypowiedzianym w wyraźnie poirytowanym tonie? Ludzie powinni byli słuchać wskazówek! Słuchacze powinni w samym programie wychwycić wskazówki, które dawały do zrozumienia, że program nie stanowi relacji z faktycznych zdarzeń. Wszystko to zostało im podane na tacy.

Wracając zatem do naszego pytania, musimy się teraz zastanowić, czy Biblia daje nam takie wskazówki. Czy może daje nam jakiś znak, że powinniśmy ją czytać nie jako opowieść o prawdziwych wydarzeniach, ale jako fikcję, legendę, mit lub może jeszcze coś innego? Cóż, faktycznie, Biblia daje nam pewne wskazówki, ale w zupełnie innym kierunku. Wszystkie one prowadzą do wniosku, że autorzy biblijni naprawdę zamierzali przedstawić nam zdarzenia, których byli świadkami.

Po co pisali?

Jeśli chcesz stwierdzić, że autorzy biblijni mieli inny zamiar niż dokładne przedstawienie zdarzeń, uczciwość intelektualna wymaga, abyś nie poprzestał na samym stwierdzeniu, ale także zaproponował uzasadnioną alternatywę. Jeśli ich celem nie była relacja ze zdarzeń, to po co pisali? Rozważmy następujące możliwości:

1. Autorzy biblijni mogli mieć cele inne niż historyczne. Być może, tak jak H.G. Wells, chcieli napisać swego rodzaju powieść. Wiedzieli, że nie zawiera prawdy, i nigdy nie zamierzali jej nikomu przedstawiać jako prawdy. Możliwe też, że tworzyli legendę – zebrali kilka przeciętnych historii i upiększyli je niezwykłymi szczegółami. Ludzie, którzy tworzą legendy, bardzo często wierzą, że ich narracje, choć fikcyjne, mogą coś powiedzieć – choć w zakodowany sposób – o naturze rzeczywistości lub pochodzeniu ludów. Problem oczywiście tkwi w tym, że kolejni słuchacze i czytelnicy nie zawsze są w stanie dokonać właściwego rozróżnienia i czasem sądzą, że cała historia jest prawdziwa. A zatem być może to, co mamy w Biblii, to po prostu fikcja lub legenda, a nie relacja ze zdarzeń, a chrześcijanie zwyczajnie tego nie pojmują.

2. Autorzy biblijni mogli mieć zwodnicze cele. Być może i oni, podobnie jak wielu ludzi przed nimi i po nich, celowo mydlili innym oczy, aby ci uwierzyli w coś, co się nigdy nie zdarzyło. Być może to jakiś wielki szwindel, walka o władzę albo szaleństwo kierowane ambicjami.

3. Autorzy biblijni sami mogli być zwiedzeni. Niekoniecznie przez kogoś i celowo. Być może oszukały ich własne umysły albo tradycja przekazywana przez innych chrześcijan. Bez względu na źródło zwiedzenia, autorzy w takim przypadku bezwiednie przekazali nam kłamstwo.

4. A może prawda jest taka, że niezależnie od tego, co autorzy biblijni mieli na celu (nawet jeśli próbowali przekazać nam dokładny opis zdarzeń), ich relacje są beznadziejnie pomieszane, pełne sprzeczności i naszpikowane błędami, zatem ostatecznie nie możemy mieć zaufania do niczego, co mówią.

Może któryś z tych scenariuszy faktycznie odpowiada rzeczywistości. A gdybyśmy jednak mieli pewność, że żaden? Gdyby się okazało, że z dużym prawdopodobieństwem autorzy tekstów biblijnych nie zamierzali napisać fikcji ani legendy, nie próbowali zwodzić czytelników, sami nie byli zwiedzeni ani oszukani, a ich pisma nie są naszpikowane błędami, jak niektórzy sugerowali – wtedy moglibyśmy wnioskować, że z dużą dozą pewności autorzy ci naprawdę zamierzali podać nam dokładne informacje. Wtedy uzasadnione byłoby stwierdzenie: „Te dokumenty są historycznie wiarygodne”. To jeszcze nie pozwala nam przyznać im racji (tą kwestią zajmiemy się w następnym rozdziale), prowadzi nas jednak bardzo daleko – do przekonania, że autorzy biblijni naprawdę wierzyli w prawdziwość przedstawionych przez siebie zdarzeń.

Autorzy fikcji?

Zacznijmy od rozważenia pierwszej z powyższych możliwości – oto autorzy biblijni mogli mieć jakiś niehistoryczny cel i nie chcieli wcale, abyśmy uwierzyli w to, co pisali. Wtedy należy sobie zadać pytanie, czy nie powiedzieli nam wprost, że to fikcja literacka, czy nie dali na wskazówek jak CBS swoich słuchaczom na temat nadawanego przez stację programu. Odpowiedź brzmi: nie. Biblia nie zawiera nic takiego. Prawda jest taka, że raz za razem autorzy Pisma Świętego w sposób bezceremonialny mówią coś wręcz przeciwnego. Powtarzają najdobitniej, jak to tylko możliwe, że naprawdę wierzą w to, co mówią, i chcą, abyśmy my też w to uwierzyli.

Na przykład Łukasz rozpoczyna swoją relację z życia Jezusa w taki sposób:

Skoro już wielu podjęło się sporządzenia opisu wydarzeń, które wśród nas się dokonały, jak nam to przekazali naoczni od samego początku świadkowie i słudzy Słowa, postanowiłem i ja, który wszystko od początku przebadałem, dokładnie kolejno ci to opisać, dostojny Teofilu, abyś upewnił się w prawdziwości nauki, jaką odebrałeś (Łk 1:1–4).

Czy Łukasz mógłby być bardziej szczery w wyrażaniu swoich intencji? Wskazuje: wszystko od początku przebadałem; chce to dokładnie kolejno [...] opisać, aby jego przyjaciel Teofil upewnił się w prawdziwości nauki, którą otrzymał na temat Jezusa. Łukasz nie zmyśla swej opowieści, aby nas nią zabawić; z pewnością chce, byśmy uwierzyli w jego relację.

Jan również mówi nam o intencjach, które kierowały nim podczas pisania relacji z życia Jezusa:

I wiele innych cudów uczynił Jezus wobec uczniów, które nie są spisane w tej księdze; te zaś są spisane, abyście wierzyli, że Jezus jest Chrystusem, Synem Boga, i abyście wierząc mieli żywot w imieniu jego (J 20:30–31).

Widzisz? Jan też nie pisze fikcji; on naprawdę chce, aby ludzie uwierzyli, że Jezus jest Chrystusem – że rzeczy, które opisał w swojej księdze, rzeczywiście się wydarzyły.

Również w innym miejscu Jan informuje o swoich motywach:

Co było od początku, co słyszeliśmy, co oczami naszymi widzieliśmy, na co patrzyliśmy i czego ręce nasze dotykały, [...] co widzieliśmy i słyszeliśmy, to i wam zwiastujemy (1J 1:1.3).

„Ach, ten Jan! Jaki wspaniały gawędziarz. Powinien wziąć zlecenie na napisanie książki!” – to ostatnia rzecz, jaką Jan chciałby usłyszeć od odbiorców swoich ksiąg. Apostoł naprawdę, faktycznie i fizycznie widział pewne rzeczy, słyszał o nich, a nawet ich dotknął i doświadczył, a teraz ogłasza je nam. Oznajmia, że nie tworzy fikcji ani nie wymyśla legendy. Naprawdę chce, abyśmy uwierzyli w to, co pisze.

Poza tak oczywistymi oświadczeniami odnośnie do swoich intencji autorzy biblijni dają nam też inne wskazówki podpowiadające, że chcą, byśmy uwierzyli ich słowom. Pomyśl choćby o tym, jak często odwołują się do konkretnych, weryfikowalnych wydarzeń i okoliczności historycznych. Takie aluzje rozsiane są po całym Nowym Testamencie. Spójrz na przykład na ten krótki fragment Ewangelii Łukasza:

W piętnastym roku panowania cesarza Tyberiusza, gdy namiestnikiem Judei był Poncjusz Piłat, tetrarchą galilejskim Herod, tetrarchą iturejskim i trachonickim Filip, brat jego, a tetrarchą abileńskim Lizaniasz, za arcykapłanów Annasza
i Kaifasza doszło Słowo Boże Jana, syna Zachariasza, na pustyni (Łk 3:1–2).

Jeden z komentatorów zauważył, że na przestrzeni zaledwie dwóch wersetów Łukasz zawarł co najmniej dwadzieścia jeden odniesień do postaci historycznych, miejsc, okoliczności. Każde z nich jest (i byłoby także w chwili pisania) sprawdzalne i weryfikowalne – lub falsyfikowalne, gdyby Łukasz się pomylił[27]. Ta sama dbałość o szczegóły cechuje drugą księgę Łukasza – Dzieje Apostolskie. Inni autorzy Nowego Testamentu też zamieszczają w swych pismach weryfikowalne odwołania. I znów dochodzimy do tego samego wniosku: ani Łukasz, ani inni autorzy tekstów biblijnych nie pisali fikcji ani legendy. W staranny sposób konstruowali szczegółowe relacje z rzeczywistych, historycznych zdarzeń. Szczerze pragnęli, abyśmy uwierzyli ich słowom.

A jeśli szczerze pragnęli, abyśmy uwierzyli w kłamstwa, które nam opowiadają?

Z zamiarem zwiedzenia?

W ten sposób przechodzimy do rozważenia drugiej teorii, zgodnie z którą istnieje możliwość, iż autorzy biblijni pisali z zamiarem zwiedzenia. Może się zmówili, że oszukają świat i przekonają nas do wiary w rzeczy, które w rzeczywistości nigdy się nie wydarzyły? Czy nie jest możliwe, że nieustannie podkreślając swą prawdomówność – a dla niepoznaki nawet osadzając swoje opowieści w historycznym kontekście – manipulowali nami, aby nas nabrać i sprawić, że uwierzymy w stek kłamstw?

Cóż, oczywiście, wszystko jest możliwe. Ale nie stawiamy sobie za cel identyfikacji czegoś, co jest zaledwie możliwe. Chcemy raczej określić, co można uznać za mocno prawdopodobne. A prawdopodobieństwo tego, że autorzy biblijni próbowali nas zwieść, jest bliskie zeru. Zastanówmy się nad kilkoma kwestiami.

Po pierwsze, dokonanie mistyfikacji na taką skalę byłoby niezmiernie trudne, jeśli w ogóle możliwe. Wszystkie dwadzieścia siedem ksiąg Nowego Testamentu zostało napisanych zaledwie w obrębie kilkudziesięciu lat po śmierci Jezusa. Oznacza to, że były one dostępne, gdy żyły jeszcze dosłownie setki – a prawdopodobnie tysiące – ludzi, którzy widzieli Jezusa i Jego czyny na własne oczy. Gdyby na przykład Łukasz zmyślał swoje historie albo nawet je koloryzował, wiele osób mogłoby powiedzieć: „Chwileczkę, to się nie wydarzyło. Łukaszu, zmyślasz”. Nie mamy żadnych zapisów, które mogłyby potwierdzać takie wątpliwości. Przeciwnie – ci, którzy rzeczywiście chcieli zapobiec rozwojowi chrześcijaństwa, nie zaprzeczali temu, że Jezus naprawdę robił i mówił to, co przekazują autorzy biblijni. Oskarżali Go raczej, że kłamie lub się myli. Gdyby istniały powody, by sądzić, że Chrystus tego wszystkiego nie powiedział – że autorzy biblijny po prostu to zmyślili – możemy śmiało założyć, że przeciwnicy chrześcijaństwa wykorzystaliby je bez zwlekania.

Po drugie, mając na względzie tak dużą liczbę naocznych świadków, musimy uznać, że jeśli ktoś próbował dokonać tak wielkiej mistyfikacji, dobrał na pierwszych jej propagatorów ludzi nie najlepiej nadających się do tego celu. Zastanów się nad następującymi faktami. Czy wiesz, że dwaj z czterech autorów Ewangelii – Łukasz i Marek – nie byli apostołami Jezusa ani nawet nigdy Go nie widzieli? Łukasz był bliskim przyjacielem i towarzyszem podróży Pawła, ale nie był w żadnej mierze wpływowym przywódcą w Kościele i nie rościł sobie żadnych praw do bycia autorytetem. Jan Marek był przyjacielem i towarzyszem zarówno Piotra, jak i Pawła, ale zasadniczo najlepiej znany jest z tego, że porzucił Pawła w Pamfilii i później ten nie zgodził się na dalszą wspólną pracę, dlatego powstało nieporozumienie (Dz 13:13, 15:37–41). Nawet Mateusz, jeden z apostołów, wcześniej był zdrajcą, celnikiem na usługach Rzymian. Gdybyś więc chciał oszukać ludzi i dokonać mistyfikacji, ciężko mi sobie wyobrazić, że wybrałbyś do tego celu kogoś mało znanego, uciekiniera wprowadzającego podziały i poborcę podatkowego. Nie byłyby to osoby gwarantujące sukces.

I tak przechodzimy do punktu trzeciego. Jeśli piszący Nowy Testament próbowali zwieść ludzi albo dokonać mistyfikacji, jakie wiarygodne motywy by nimi kierowały? Zyskać sławę? Bogactwo? Stać się wpływowymi przywódcami wpływowego Kościoła? Jeśli taki mieli plan, musimy uznać, że ponieśli spektakularną klęskę. Większość apostołów została pozbawiona życia – przez ścięcie głowy, przez ukrzyżowanie lub w wyniku innych straszliwych egzekucji.

Na dokładkę, jeśli ich motywem było zyskanie sławy – albo nawet kłamanie czy przejaskrawianie, aby chrześcijaństwo postawić w dobrym świetle – to sami siebie sabotowali, włączając do swoich relacji zbyt wiele wstydliwych szczegółów, także takich, przez które bohaterowie historii wyglądają, mówiąc oględnie, niezbyt bohatersko. Gdybyś chciał dokonać mistyfikacji, aby nowa religia jawiła się atrakcyjnie, po co nieustannie byś udowadniał, że przyszli przywódcy tej religii, gdy chodziło o zrozumienie słów Jezusa, byli tępi jak pień? Po co byś włączył do tej opowieści historię o tym, że Piotr tak bardzo rozminął się ze zrozumieniem Jezusa, że odciął człowiekowi ucho tylko po to, by później zostać skarconym niczym kapryśne dziecko? A jeśli już przy tym jesteśmy, po co opowiadałbyś historie o Jezusie (tym wszechwiedzącym Bogu, którego próbujesz wymyślić), w których On nie wie, kto dotknął Jego płaszcza, płacze z kilkoma kobietami nad grobem albo kapryśnie przeklina drzewo figowe, ponieważ nie znalazł na nim nic do jedzenia?

Tak, zdaję sobie oczywiście sprawę, co powiedzą chrześcijanie. Za tymi historiami stoi ważne przesłanie. Faktycznie tak jest, ale każdy kaznodzieja chrześcijański przyzna, że trzeba wykonać kawał roboty, zanim się to przesłanie odkryje – nie jest ono tak oczywiste i łatwe do znalezienia. I w tym właśnie szkopuł – gdybyś miał dokonać mistyfikacji, przedstawić w atrakcyjnych barwach nową religię, a także jej założyciela i przywódcę, nie takie historie byś wymyślał. A już na pewno nie chciałbyś publicznie prać brudów – nie opowiadałbyś, że Marek porzucił Pawła, Paweł odrzucił Marka, a cała ta historia skończyła się wielkim podziałem. Jedyny powód, dla którego rozpowszechniasz te historie, jest taki, że nie chcesz upiększać faktów, chcesz opowiedzieć, co naprawdę się wydarzyło.

Możesz oczywiście odwołać się do argumentu o praniu mózgów i powiedzieć, że wszystkie te szczegóły zostały podane wyłącznie po to, by zbić nas z tropu i sprawić, że uwierzymy, podczas gdy autorzy pism tak naprawdę kłamali. Ale to już grubymi nićmi szyta teoria spiskowa i należałoby się zastanowić, czy naprawdę dążysz do poznania prawdy czy może raczej bronisz przyjętych przez siebie wcześniej założeń.

W każdym razie pozwól, że jeszcze o czymś wspomnę – odnosi się to do wszystkiego, co powiedzieliśmy dotąd w tym rozdziale. Nikt nie umiera dla fikcji i nikt nie umiera dla mistyfikacji. Jeśli twoim celem byłoby napisanie powieści albo zwiedzenie ludzi, nie upierałbyś się przy swojej wersji, gdyby topór wisiał nad twoją głową. Jedyne wytłumaczenie niewzruszonego trwania przy swoim w takich okolicznościach to absolutne przekonanie, że opisana historia jest prawdą. Dotyczy to właśnie autorów Nowego Testamentu. Nawet pisząc i nauczając, mieli świadomość, że za swoje poglądy mogą zostać pozbawieni życia. Mimo to, pośród gróźb i pośród obietnic, aż do śmierci nie wyparli się swych słów. Nie można na to spojrzeć inaczej. Ci ludzie nie pisali fikcji ani nie kłamali. Wierzyli w to, co pisali, i chcieli, abyśmy i my uwierzyli.

Po prostu oszukani?

Ale jest jeszcze inna możliwość, prawda? A jeśli autorzy biblijni nie byli zwodzicielami, lecz sami zostali zwiedzeni? Ta teoria pojawiała się wielokrotnie w różnych formach na przestrzeni wieków, ale nigdy nie udało się w przekonujący sposób jej udowodnić. W jednej z jej słynnych wersji wszyscy uczniowie doświadczyli masowych halucynacji i widzieli wtedy zmartwychwstałego Jezusa, a w konsekwencji napisali legendę, która uzupełniła dotychczasową historię. Ale nie trzeba dużo wysiłku, aby się przekonać, jak bardzo ta teoria jest niewiarygodna. Sam termin „masowe halucynacje” jest nonsensem. Z definicji halucynacje są wewnętrzne, osobiste i indywidualne. Występują w umysłach poszczególnych osób i – o ile nie będziemy się odwoływać do postrzegania pozazmysłowego ani paranormalnej komunikacji pomiędzy ludźmi – nie są zaraźliwe. Poza tym, gdy weźmie się pod uwagę, ile różnych grup ludzi widziało Jezusa w różnych miejscach w ciągu wielu tygodni, cała teoria trwałych, zaraźliwych masowych halucynacji zaczyna się ocierać o absurd.

Inna, bardziej wyszukana wersja utrzymuje, że uczniowie Jezusa cierpieli na jakiś rodzaj patologicznego myślenia życzeniowego. Nie mogąc zaakceptować faktu, że Jezus nie żyje, przenieśli się w świat fantazji, wierząc i głosząc, że tak naprawdę On żyje, a potem spisali legendy, które złożyły się na całą fabułę. Pomimo swojego interesującego opakowania koncepcja o patologicznym myśleniu życzeniowym jest równie wiarygodna co koncepcja dotycząca masowych halucynacji. A to dlatego, że bez względu na wszystko nie ma mowy, aby uczniowie życzyli sobie zmartwychwstania Jezusa. Nawet jeśli byli załamani z powodu Jego śmierci, nie mogli się z nią pogodzić i w jakiś sposób chcieli zrekompensować sobie stratę, myśląc, że On ciągle żyje, nigdy nie wpadliby na to, by mówić o zmartwychwstaniu. Dlaczego? Ponieważ dla Żydów w I wieku naszej ery zmartwychwstanie stanowiło koncepcję teologiczną o bardzo szczególnym znaczeniu – miało to być wydarzenie, do którego dojdzie dopiero na koniec dziejów, gdy wszyscy martwi powstaną, niektórzy zostaną potępieni, inni zaś odbiorą chwałę. Nie istniało nic w całej historii idei i religii, co mogłoby zasugerować uczniom, że ktoś doświadczył zmartwychwstania i chwały wcześniej. Oskarżenie o myślenie życzeniowe miałoby więcej sensu, gdyby uczniowie zaczęli głosić, że Jezus na przykład był żywy duchowo albo że tak naprawdę nie umarł lub że został wskrzeszony (jak Łazarz). Ale uczniowie utrzymywali, że Jezus przeszedł przez śmierć i wyszedł z niej żywy. To bez precedensu. Taka koncepcja – która wymaga zmiany całego twojego dotychczasowego światopoglądu – nie powstaje w umyśle tylko dlatego, że jej sobie życzysz. Nabiera ona kształtu powoli i zakorzenia się wówczas, gdy w świetle twojego doświadczenia każde inne wyjaśnienie staje się całkowicie nieprawdopodobne.

Ponadto łatwowierne, naiwne myślenie życzeniowe zasadniczo stoi w sprzeczności z opisanymi w Biblii reakcjami uczniów na wieść o tym, że Jezus żyje. Mateusz pisze, że niektórzy powątpiewali (Mt 28:17). Łukasz twierdzi, że gdy kobiety przyszły i powiedziały im, że Jezus żyje, słowa te wydały im się niczym baśnie, i nie dawali im wiary (Łk 24:11). Nawet gdy Jezus objawił się uczniom, zatrwożyli się i pełni lęku mniemali, że widzą ducha (Łk 24:37). Tomasz nie uwierzył, dopóki nie włożył palca w miejsce po wbitych gwoździach i ręki w przebity bok Jezusa (J 20:24–25).

Cały ten sceptycyzm (chcę tu wyprzedzić kontrargument) nie jest przedstawiony w Biblii jako cnota. Autorzy nie mówią nam: „Spójrzcie na tych trzeźwo myślących mężczyzn, z całą pewnością nie są naiwni. Spośród wszystkich ludzi oni na pewno nie uwierzyliby, że Jezus żyje, gdyby to nie była prawda!” Przeciwnie – Biblia przedstawia niewiarę uczniów jako powód do prawdziwego wstydu. Jezus kilka razy gromił ich za to, a do Tomasza zwrócił się tak: Że mnie ujrzałeś, uwierzyłeś; błogosławieni, którzy nie widzieli, a uwierzyli (J 20:29). Rozumiesz, o co chodzi? Uczniowie, którzy nie uwierzyli, nie są przykładami pragmatycznych sceptyków skoncentrowanych na dowodach. Pismo Święte informuje nas o tym, co miało miejsce, nawet jeśli dla kogoś to powód do wstydu. Uczniów z całą pewnością nie cechowało patologiczne myślenie życzeniowe.

Argument o zwiedzeniu obejmuje jeszcze jeden motyw, na który chcę zwrócić uwagę. Otóż ustna tradycja przekazu, na której czasami opierali się autorzy biblijni w trakcie pisania swych ksiąg, na przestrzeni lat musiała zostać wypaczona. Jezus zmarł w roku 33, a najwcześniejsza Ewangelia Nowego Testamentu powstała około roku 60. Czy naprawdę mamy wierzyć, że nauczania i opowieści o Jezusie miały przetrwać w stanie pierwotnym, nieskażonym, bez dodatków i umniejszeń przez całe dwadzieścia siedem lat przekazu wyłącznie z ust do ust? Musimy wspomnieć w tym miejscu o kilku rzeczach. Po pierwsze, choć wydaje się, że rzeczywiście autorzy Nowego Testamentu korzystali w jakimś stopniu z ustnej tradycji, pamiętajmy, że większość z nich – Mateusz, Jan, Piotr, Jakub i Juda – to naoczni świadkowie zdarzeń. Jeśliby ustna tradycja zmieniła przekaz, wiedzieliby o tym. Poza tym, jeżeli połączymy twierdzenia Jezusa, że Jego nauczanie ma taki sam autorytet jak proroctwa Starego Testamentu, z faktem, że znaczna część Jego nauczania została przekazana w zwięzłych, łatwych do zapamiętania formach, w ogóle nie zaskoczy nas to, że pierwsi chrześcijanie zarówno chcieli, jak i byli w stanie dokładnie zapamiętać słowa Jezusa i jeszcze długo je bezbłędnie przytaczać.

Co więcej, należy sobie uzmysłowić, że okres dwudziestu siedmiu lat wcale nie jest za długi, aby pierwotny przekaz został w tradycji ustnej zachowany w nienaruszonym stanie. Spójrzmy na pewien przykład. Oto znana angielska rymowanka Jack and Jill:

Jack and Jill

Went up the hill

To fetch a pail of water;

Jack fell down

And broke his crown,

And Jill came tumbling after.

Czy wiesz, kiedy ją napisano? Nie, nie wiesz. Nie wie tego nikt, choć toczy się o to zażarta dyskusja! Z tego, co nam wiadomo, najstarsza zachowana publikacja rymowanki pochodzi z książki Mother Goose’s Melody: or, Sonnets for the Cradle, wydrukowanej w Londynie w roku 1791, grubo
ponad dwieście lat temu[28]. Jak myślisz, w jaki sposób te ponad dwieście lat głównie ustnego przekazu wpłynęło na zniekształcenie oryginalnego tekstu Jack and Jill? Jak bardzo nasza współczesna wersja różni się od poniższej, opublikowanej w roku 1791?

Jack and Gill

Went up the hill,

To fetch a pail of water;

Jack fell down

And broke his crown,

And Gill came tumbling after[29].

Poza zmianą litery w imieniu „Gill”, które obecnie zapisuje się przez „J”, tekst wierszyka Jack and Jill jest dzisiaj dokładnie taki sam jak ponad dwieście lat temu. Dlatego pozwól, że powtórzę: nie jest niczym niezwykłym, że coś przetrwało w niezmienionej formie przez zaledwie dwadzieścia siedem lat przekazu ustnego.

Nie chodzi mi o sugerowanie analogii między Jack and Jill a tradycją przekazu ustnego Nowego Testamentu. Chcę jednak podkreślić, że zachowanie oryginalnej treści w tradycji ustnej przez nawet bardzo długi czas nie jest tak trudne, jak nam się może wydawać, a na pewno nie jest niemożliwe.

A zatem dotarliśmy do następującego miejsca: wszystkie wersje teorii zwiedzionych autorów ostatecznie upadają. Zarzut, jakoby uczniowie doświadczyli masowych halucynacji, w ogóle nie jest wiarygodny i nie ma żadnego sensu. Nic też nie wskazuje na to, że uczniów cechowało patologiczne myślenie życzeniowe. A ponieważ sami byli świadkami opisywanych przez siebie zdarzeń, na pewno nie stali się mimowolnymi ofiarami błędu tradycji ustnej, która funkcjonowała wtedy od zaledwie dwudziestu siedmiu lat.

Wszystko pogmatwane?

Autorzy dokumentów Nowego Testamentu nie pisali fikcji, nie próbowali nas oszukać, sami również nie zostali zwiedzeni ani oszukani. Pozostaje jeszcze jedna teoria, którą trzeba sprawdzić. Sugeruje ona, że ostatecznie nie jest ważne, co było celem piszących. A to dlatego, że nawet jeśli próbowali przekazać nam rzetelny opis zdarzeń, ich księgi są tak beznadziejnie zagmatwane w opisach, pełne sprzeczności i błędów, że nie możemy im w ogóle ufać.

Warto zauważyć na początek, że to typowy błąd w rozumowaniu popełniany przez wiele osób, które nie sprawdziły dowodów, i niepopełniany prawie przez nikogo, kto to zrobił. Chociaż Biblia jest przedmiotem bezpardonowych i drobiazgowych ataków ze strony sceptyków od ponad dwustu lat, uzasadnione będzie stwierdzenie, że te domniemane sprzeczności, brak konsekwencji, a także błędy zostały wyjaśnione z podaniem przynajmniej jednego wiarygodnego rozwiązania, a czasem nawet więcej niż jednego, dla każdego z takich zarzutów. Zdaję sobie sprawę, że to naprawdę bardzo śmiała i daleko idąca opinia. Żeby udowodnić jej prawdziwość, należałoby stworzyć kilkusetstronicowe kompendium domniemanych problematycznych miejsc i przeanalizować je, przedstawiając wiarygodne wyjaśnienia. Nie będziemy się tu jednak zajmować tą żmudną i wyczerpującą pracą, ponieważ zrobili to wielokrotnie autorzy innych książek na ten temat. Dlatego, jeśli jakiś konkretny fragment zbił cię z tropu, zajrzyj do którejś z tych publikacji (zob. dodatek). Cierpliwe studium i staranna próba zrozumienia mogą sprawić, że nawet najbardziej złożone problemy w końcu ustąpią.

Jeśli natomiast jesteś osobą, która właśnie wysuwa takie zarzuty przeciwko Biblii, ujmę to bezwzględnie: myślę, że masz intelektualny obowiązek zaprzestać tego procederu albo faktycznie zapoznać się ze wszystkimi podjętymi w dobrej wierze wysiłkami chrześcijańskich uczonych mającymi na celu przedstawienie przekonujących – zazwyczaj nawet bardzo prawdopodobnych – wyjaśnień niekonsekwencji czy błędów domniemanych przez sceptyków. Być może wszystkie te wyjaśnienia ostatecznie i całkowicie cię nie przekonają. Zdaję sobie z tego sprawę. Być może odejdziesz, drapiąc się po głowie i utyskując na niektóre fragmenty – nie ma w tym nic zdrożnego. Zapewniam cię jednak, że jeśli podejmiesz ten wysiłek, na pewno znajdziesz więcej przekonujących niż nieprzekonujących odpowiedzi. Tak czy inaczej, chcąc zachować intelektualną uczciwość, nie możesz tak po prostu upierać się, że Biblia zawiera beznadziejną liczbę sprzeczności i błędów, równocześnie odmawiając wykonania pracy, która poddałaby to twierdzenie próbie, a której wyniki mogą cię naprawdę zaskoczyć.

Faktem jest, że całe mnóstwo sugerowanych przez sceptyków niezgodności okazuje się w ogóle nie stanowić problemu, jeśli dobrze się w nie wczytasz. Choć trzeba było na to czekać dwa wieki, uczeni zaproponowali wiarygodne wyjaśnienie każdej domniemanej niespójności biblijnej. Wszystko, czego potrzebujesz, by sięgnąć po te książki, to otwarty umysł i odrobina czasu.

Powiedzmy jednak, że nie przekonują cię żadne wyjaśnienia, nawet jeśli dokładnie je przeanalizowałeś. Musisz w dalszym ciągu zadać sobie pytanie: Czy te niewątpliwe niezgodności w relacjach dowodzą, że nic się nie wydarzyło? Czy sprawiają, że nie wiemy nic o tym, co się wydarzyło? Na przykład Mateusz pisze, że pusty grób Jezusa znalazły dwie kobiety, a Łukasz twierdzi, że były tam trzy, a może więcej kobiet. Czy przez to nie możemy powiedzieć nic na temat tego, co rzeczywiście wydarzyło się w tamten niedzielny poranek? Naturalnie nigdy byś tak nie pomyślał! Wskazanie kilku rozbieżności w szczegółach zeznań światków może znaczyć wiele, ale na pewno nie to, że nic się nie wydarzyło ani że niczego się o tym nie dowiadujemy.

Skoro już przy tym jesteśmy, to kwestia liczby kobiet przy grobie stanowi doskonały przykład, jak można łatwo pogodzić takie pozorne niezgodności. Mateusz wcale nie twierdzi, że poszły tam tylko dwie kobiety – wymienia tylko dwie z nich po imieniu (Mt 28:1). Łukasz zaś nie informuje, ile kobiet poszło do grobu, ale raczej powiada, iż trzy kobiety, których imiona podaje, a także inne opowiedziały apostołom, co się wydarzyło przy grobie (Łk 24:10). Czy Mateusz i Łukasz wzajemnie sobie przeczą? Nie, jeśli tylko się nad tym głębiej zastanowisz, istnieje dużo możliwych odpowiedzi. Być może Łukasz po prostu przedstawia bardziej szczegółowe informacje o kobietach, które poszły do grobu, niż Mateusz, podczas gdy ten drugi wymienia tylko dwie konkretne kobiety z większej grupy. Możliwe też, że tylko dwie kobiety poszły do grobu, ale po powrocie opowiedziały wszystko innym kobietom, a potem razem poszły i opowiedziały uczniom, co się zdarzyło. Tak czy owak, rozumiesz, w czym rzecz: możemy wziąć pod uwagę wiele wiarygodnych wersji zdarzeń wyjaśniających pozorne niezgodności, dlatego nie powinniśmy zbyt szybko krzyczeć: „Sprzeczność!”.

Co więcej, z historycznego punktu widzenia fakt, że te pozorne rozbieżności w narracjach nie zostały poprawione i ujednolicone, dobrze świadczy o ich wiarygodności. Pewien uczony napisał:

Te historie są świadectwem [...] istnienia dokładnie tego napięcia, które kojarzymy nie z historiami zręcznie opowiadanymi przez ludzi, którym zależy na podtrzymaniu wiary w fikcję i którzy dokładają wszelkich starań, aby wszystko się zgadzało, ale z historiami przytaczanymi pośpiesznie, wprawiającymi w zdumienie, relacjami ludzi, którzy widzieli na własne oczy coś, co ich całkowicie zaskoczyło i czego jeszcze nie są w stanie dobrze wyjaśnić[30].

W ostatecznym rozrachunku całkowicie uzasadnione będzie stwierdzenie, że dokumenty biblijne nie są wcale tak pełne sprzeczności, niezgodności i błędów, jak zakładają niedoinformowani. A nawet w miejscach, w których szczegóły konkretnych historii nie są ewidentnie identyczne, nie ma podstaw, by rozłożyć bezradnie ręce i oświadczyć, że w takim wypadku nie wydarzyło się nic. Prawda jest taka, że otrzymaliśmy relacje z życia Jezusa dokładnie takie, jakich oczekiwalibyśmy od świadków – tych, którzy widzieli niezwykłe zdarzenia i nie mają zamiaru opowiadać fikcji, zwodzić nas ani dokonać mistyfikacji, ale po prostu pragną opowiedzieć, co zgodnie z ich przekonaniem się wydarzyło.

Wielka chwila

Nadeszła ważna chwila. Weź głęboki oddech i... czytaj dalej! W tym miejscu możemy dojść do wniosku, który niesie ze sobą ogromne konsekwencje. Możemy powiedzieć z wielką dozą pewności, że...

Biblia jest dokumentem historycznie wiarygodnym.

Czy pamiętasz, w jaki sposób dotarliśmy do tego miejsca? Wyruszyliśmy w podróż w czasie do momentu, w którym zapisane zostały zdarzenia, i określiliśmy, że możemy mieć pewność co do następujących spraw:

1. Dysponujemy wiernym tłumaczeniem manuskryptów biblijnych.

2. Nasze manuskrypty biblijne dokładnie oddają znaczenie pierwotnych tekstów.

3. Posługujemy się właściwymi i najlepszymi dokumentami potrzebnymi do zebrania informacji.

4. Autorzy dokumentów biblijnych nie pisali fikcji, nie zmyślali ani sami nie zostali zwiedzeni czy oszukani, ale naprawdę pisali nam o tym, co w ich przekonaniu się wydarzyło.

Jeśli te cztery zdania stanowią faktycznie dowiedzione wnioski, możemy wierzyć, że Biblia naprawdę mówi o tym, co zgodnie z przekonaniem jej autorów się wydarzyło.

To oczywiście pozostawia nas z jeszcze jednym, ostatecznym pytaniem: czy możemy mieć pewność, że to, co zgodnie z przekonaniem biblijnych autorów się wydarzyło, naprawdę się wydarzyło?

6

Czy zatem to się zdarzyło?

Nie muszę cię przekonywać, że ludzie bywają naprawdę czegoś pewni, a równocześnie pozostają całkowicie w błędzie. Nie powiem ci, ile razy w życiu byłem absolutnie przekonany, że coś widziałem, a później musiałem przyznać, że to się w rzeczywistości nie wydarzyło.

To ostatnia kwestia, z którą musimy się zmierzyć, gdy zastanawiamy się nad wiarygodnością Biblii. Czy jest możliwe, że autorzy biblijni chcieli powiedzieć nam, co się naprawdę wydarzyło, sami wierzyli, że rzeczy, o których piszą, rzeczywiście się zdarzyły, a jednak całkowicie się mylili? Nie chodzi mi o to, że byli zwiedzeni, dokonali mistyfikacji czy pisali fikcję, ale po prostu całkowicie się mylili. Od czasu do czasu wszyscy przecież tego doświadczamy. Stawiając to pytanie jeszcze bardziej wprost, czy mamy jakikolwiek sposób, aby się przekonać, że autorzy biblijni naprawdę mieli rację w tym, co zapisali – że to, co zgodnie z ich przekonaniem się zdarzyło, o czym powiedzieli, że się zdarzyło, naprawdę się zdarzyło?[31]

Nie, nie ma takiego sposobu. Nie ma sposobu, aby mieć absolutną pewność, jeśli mówimy o matematycznej pewności. Ale musimy pamiętać, że nigdy nie możemy uzyskać matematycznej pewności w stosunku do zdarzeń historycznych. Pomiędzy tobą a jakimkolwiek zdarzeniem w historii, którego nie doświadczyłeś osobiście, leży przepaść, której żadna dawka logiki, rozumowania, równań ani zebranych dowodów nigdy nie będzie w stanie całkowicie zasypać. Zawsze pozostanie pewne niewielkie prawdopodobieństwo, że po prostu mylimy się we wszystkim. Ktoś opisał tę przepaść jako „brzydki szeroki rów”[32]. Niektórzy, patrząc w ten rów, po prostu rozkładają bezradnie ręce, twierdząc, że w ogóle nie powinniśmy wierzyć jakimkolwiek tezom dotyczącym zdarzeń historycznych. Ale taki ekstremizm popchnąłby nas w mroki historycznego nihilizmu, a na pewno nikt z nas nie chce tak żyć – ani nawet nie jest w stanie konsekwentnie tak żyć. Wszyscy wiemy, że nawet jeśli nie uzyskamy matematycznej pewności w odniesieniu do historii, możemy mieć pewność historyczną – na wystarczająco wysokim poziomie, aby powiedzieć: „Tak, jestem pewien, że to się zdarzyło”, a później żyć i działać, polegając na tych zdarzeniach.

Historia nie zajmuje się matematycznymi pewnikami. Nawet nie szuka pewników. Szuka raczej prawdopodobieństw, które ostatecznie tłumaczy na pewność tego, że jakieś zdarzenie miało miejsce. Dlatego w przypadku każdego zdarzenia historia jako nauka najpierw pyta, czy źródło, które o nim mówi, jest wiarygodne – zadając dokładanie takie same pytania, jakie my zadawaliśmy odnośnie do Biblii. A następnie, gdy już uzna, że dane źródło wydaje się wiarygodne, pyta: „W porządku, czy jest możliwe, że to, co nasze wiarygodne źródło opisało, rzeczywiście wydarzyło się w historii?”. Zazwyczaj odpowiedź na to pytanie pada szybko: „Tak, oczywiście, jest to możliwe”. Jeśli wiarygodne źródło podaje, że taka a taka armia przekroczyła taką a taką rzekę, to jeśli nie ma w tym nic całkowicie niemożliwego, a nie istnieją żadne inne dowody, które wskazywałyby, że może jednak armia nie przekroczyła rzeki, zazwyczaj mówimy: „Tak, taka a taka armia w rzeczy samej przekroczyła taką a taką rzekę”. To nie jest matematyczna pewność, ale to bardzo duże prawdopodobieństwo historyczności zdarzenia.

Problem z cudami

Na tym zasadza się problem w przypadku Biblii. Mówi ona naturalnie o armii przekraczającej rzekę – ale dopiero wtedy, gdy Bóg rozdzielił rzekę na pół, tak aby armia przemaszerowała suchą stopą! Opowiada nam również o człowieku, który natychmiast zamienił wodę w wino, chodził po morzu i leczył ludzi słowem, który nawet zmartwychwstał trzy dni po tym, jak został zabity. Co zazwyczaj się z tym wiąże? Bądźmy szczerzy. Gdy jakieś źródło historyczne – nawet takie, które uznaliśmy za prawdziwie wiarygodne – zaczyna pisać o takich zdarzeniach, naszą reakcją nie jest przytakiwanie, jak przy informacjach o armii przekraczającej rzekę. Odpowiadamy raczej: „Dajcie spokój, to nie jest na serio!”.

Dlaczego tak reagujemy? Cóż, prawdopodobnie nasz naturalny sceptycyzm wobec historii o cudach wynika z kilku czynników, ale myślę, że najbardziej oczywisty powód jest równocześnie najważniejszym. Ludzie sceptyczni wobec cudów to ci, którzy ich nigdy nie doświadczyli. Nie ma w tym nic dziwnego – wszyscy naturalnie skłonni jesteśmy nie wierzyć w rzeczy, których nie doświadczamy.

Oto pewien często podawany przykład. Wyobraź sobie człowieka, który dawno temu, zanim nastała era elektryczności i nowoczesnej technologii, spędził całe życie na tropikalnej wyspie w okolicach równika. Pewnego dnia przypływa statek, a marynarze mówią, że pochodzą z kraju leżącego na dalekiej północy. Zaczynają opowiadać mu o pewnej cudownej substancji, którą nazywają lodem. To woda – mówią – która zamienia się w kamień, gdy jest mróz. Nasz przyjaciel, zamieszkujący równikową wyspę, prawdopodobnie nigdy nie miał kontaktu z lodem ani mrozem. Dlatego pewnie będzie mu bardzo ciężko uwierzyć, że ta „zamiana wody w kamień” kiedykolwiek miała miejsce. Może nawet oświadczyć, że to niemożliwe, a marynarzy nazwać oszustami albo kłamcami. Coś takiego jak lód leży całkowicie poza jego doświadczeniem, a zatem w niego nie wierzy.

A jednak lód istnieje.

Myślę, że w przypadku cudów wielu z nas przypomina owego człowieka z tropików. Nie widzieliśmy nigdy, by ktoś chodził po wodzie albo wskrzeszał zmarłych, i zakładamy, że takie rzeczy się nie dzieją, a nawet nie mogą się zdarzyć. Ale to, że sami nigdy czegoś nie doświadczyliśmy, nie znaczy, że to nie istnieje. Dla kogoś, kto doświadczył cudu – a dotyczy to milionów ludzi na całym świecie – pytanie o prawdopodobieństwo cudów jest niedorzeczne. „Oczywiście, że są prawdopodobne – twierdzą. – Widziałem”. Możesz oczywiście być tak jak ten człowiek z wyspy i upierać się, że ci ludzie to oszuści lub kłamcy, a oni tylko wzruszą ramionami, uśmiechną się i powiedzą: „Mam nadzieję, mój przyjacielu, że pewnego dnia będziesz miał przyjemność posmakować lodów”.

Rozumiesz? Nie możesz po prostu oświadczyć, iż cuda – a zatem Biblia – są nieprawdopodobne, tylko na podstawie własnego doświadczenia. Inni mieli odmienne doświadczenia od twojego, a stwierdzenie, że doświadczenia inne niż twoje muszą być fałszywe, byłoby szczytem arogancji. Jeśli więc chcesz oświadczyć, że cuda są całkowicie nieprawdopodobne, będziesz musiał przedstawić uzasadnione powody takiego myślenia.

Argumenty przeciwko cudom

Argument naukowy

Na przestrzeni dziejów ludzie przedstawiali głównie dwa powody, dla których cuda – w tym cuda opisane przez autorów Biblii – uważane były za całkowicie nieprawdopodobne i niemożliwe. Zastanówmy się chwilę nad każdym z nich.

Jako pierwszy powód niektórzy podawali argument naukowy przeciw cudom wszelkiego rodzaju. Argu-
ment ten zasadza się głównie na twierdzeniu, że postęp naukowy, który obserwowaliśmy w szczególności na przestrzeni dwóch ostatnich wieków, udowodnił, że cuda są niemożliwe. Ludzie wierzyli w cuda przede wszystkim dlatego, że nie rozumieli, jak działa świat, i stąd przesadnie kierowali się w stronę wiary w nadprzyrodzone przyczyny zjawisk. Ich wiedza w dziedzinach takich jak biologia, astronomia, chemia i ekologia była ograniczona, a luki w niej wypełniali, odwołując się do cudów. Dzisiaj jednak, ponieważ nauka wypełniła już tak wiele luk, możemy bezpiecznie uznać, że cuda są zbędne, a przez to w rzeczywistości się nie zdarzają.

Czy to jednak aż tak proste? Mam na myśli to, że nawet ta pierwsza przesłanka – jakoby ludzie wierzyli w cuda, ponieważ nie rozumieli tak dobrze jak my, w jaki sposób działa świat – niezbyt dobrze odnosi się do większości cudów opisanych w Biblii. Większość starożytnych ludzi wiedziała, że do poczęcia dziecka potrzebne są dwie osoby, że jeśli spróbujesz chodzić po wodzie, utoniesz, że martwi nie zmartwychwstają! A jednak autorzy biblijni twierdzili: „Te rzeczy się wydarzyły. Widzieliśmy je na własne oczy”. Poza tym, z całym szacunkiem do naszej współczesnej wiedzy, w dalszym ciągu nie potrafimy wyjaśnić rzeczy, których ci ludzie byli świadkami, lepiej niż oni. Chodzi mi o to, że nie możemy powiedzieć im: „Czy nie rozumiecie, że chodzenie po wodzie wcale nie było żadnym cudem? Gdybyście znali, tak jak my dzisiaj, prawa fizyki kwantowej i teorię względności, wiedzielibyście, że chodzenie po wodzie jest całkowicie naturalnym zjawiskiem i nie ma się czym ekscytować. Przy okazji, niczym cudownym nie jest też urodzenie dziecka przez dziewicę, uciszenie sztormu przez człowieka, uzdrawianie chorych słowem ani nawet wskrzeszenie kogoś. Nauka to może wyjaśnić”. Nie, rozwój nauki nie sprawił, że te zdarzenia są dla nas mniej zadziwiające niż były dla nich.

Rozumiesz, do czego zmierzam? Problem z twierdzeniem, że nauka poczyniła tak wielki postęp, iż jesteśmy w stanie wyjaśnić cuda – w tym te opisane w Biblii – polega na tym, że nauka nie wyjaśniła cudów zapisanych w Biblii. I nie może. Dlaczego zatem mielibyśmy uwierzyć w dalej idące stwierdzenie, że zgodnie z dowodami naukowymi takie rzeczy nie mogą się nigdy zdarzyć?

Odpowiedź brzmi, że nie powinniśmy. Mówiąc brutalnie, ten argument jest szybszy niż buty, w których biegnie. Po prostu nauka nie udowodniła, że nadprzyrodzone rzeczy się nie zdarzają i zdarzać nie mogą. We wszechświecie – a także w ludzkim życiu – dzieje się wiele rzeczy, których nauka nie potrafi wyjaśnić. Nie zrozum mnie źle. Nie twierdzę, że wszystko, czego nauka nie potrafi wyjaśnić, musi być nadprzyrodzone. Nie, nauka będzie się rozwijać i w przyszłości odpowie na wiele pytań, na które dziś nie umiemy odpowiedzieć. Ale żaden naukowiec, który naprawdę rozumie możliwości i granice nauki – szczególnie świadomy najnowszych osiągnięć na polu fizyki kwantowej, astronomii czy nawet biologii – nie powiedziałby nigdy, że wszechświat jest i zawsze będzie całkowicie wyjaśnialny. Prawdę mówiąc, mądry naukowiec raczej wskazałby, że im więcej odkrywamy, tym bardziej sobie uświadamiamy, jak wielu rzeczy nie rozumiemy i jak wiele może się okazać poza naszym zrozumieniem.

Poza tym pytanie, czy cuda są możliwe, ostatecznie sprowadza się do tego, czy istnieje Bóg, prawda? Jeśli tak, to cuda są możliwe, kropka. Każdy się jednak zgodzi, że nauka nie może w żaden sposób sprawdzić, czy Bóg istnieje. Nigdy nie udowodni, że nie ma Boga, a zatem nigdy nie udowodni, że cuda są niemożliwe. W tym kontekście lekceważące oświadczenie, które można czasem usłyszeć z ust świeżo upieczonych magistrów nauk ścisłych, jakoby nauka udowodniła, że nadprzyrodzone rzeczy w żadnej mierze nie mogą się zdarzyć, brzmi żenująco.

Argument filozoficzny

Drugi argument wytaczany przeciwko cudom to argument filozoficzny. Zasadza się on na stwierdzeniu, że nawet jeśli nauka nie jest w stanie dowieść, iż cuda są niemożliwe (zauważmy, że to znaczące ustępstwo!), prawdopodobieństwo wystąpienia cudownego zdarzenia jest niezmiernie małe, a zatem nie powinniśmy wierzyć w nie w ogóle. Nie powinniśmy na przykład wierzyć, że Jezus naprawdę chodził po wodzie. Przyjmując bowiem, że liczba osób, które kiedykolwiek próbowały chodzić po wodzie i zaczęły się topić, wynosi dziesięć miliardów (szacunkowa liczba wszystkich osób, które żyły na naszej planecie), uzyskujemy prawdopodobieństwo tego, że Jezus naprawdę chodził po wodzie, wynoszące jeden do dziesięciu miliardów. Niezbyt duże.

Ale daj spokój. Ten argument posuwa się zdecydowanie za daleko. Nie możesz wiary opierać na rachunku prawdopodobieństwa. Musiałbyś podać w wątpliwość wszystko, co niezwykłe lub rzadkie, nie mówiąc już o rzeczach wyjątkowych. Na świecie żyje obecnie około siedmiu miliardów ludzi, ale tylko jeden przebiegł 100 metrów w czasie 9,58 sekundy. Byłoby jednak bardzo aroganckie z mojej strony, gdybym powiedział: „Czy zdajesz sobie sprawę, że prawdopodobieństwo przebiegnięcia przez Usaina Bolta 100 metrów w czasie 9,58 sekundy jest jak jeden do siedmiu miliardów? Byłbym głupi, gdybym uwierzył, że to zrobił”. To, że Jezus chodził po wodzie, jest zdumiewające; nie oznacza to jednak, że nie mogło się zdarzyć. Uczniowie też byli tym bardzo zdziwieni – i właśnie dlatego o tym napisali.

Sceptycy oczywiście formułują wiele różnych wariantów tych dwóch argumentów, ale żaden z nich ostatecznie nie zdołał wykluczyć możliwości zdarzenia się cudów lub wystąpienia zjawisk nadprzyrodzonych z obszaru ludzkiej rzeczywistości. Nauka nie przedstawiła nam wyjaśnienia zdarzeń, które relacjonują autorzy biblijni, a z pewnością nie udowodniła, że takie rzeczy są niemożliwe. Poza tym nie ma sensu decydować o tym, co jest możliwe, na podstawie prawdopodobieństwa. Jeśli chcesz utrzymywać, że nadprzyrodzone się nigdy nie zdarza, będziesz twierdzić, że tak jest, bez dowodu, bez uzasadnienia. Innymi słowy, będziesz musiał zwyczajnie w to uwierzyć, opierając się na najgorszym rodzaju ślepej wiary.

Czy biblijne cuda są możliwe?

Zatem autorzy biblijni twierdzili, że widzieli niezwykłe zdarzenia, a my nie mamy logicznych powodów, aby powiedzieć, że te rzeczy są z natury niemożliwe i całkowicie niewiarygodne. Ale należy wspomnieć jeszcze o jednym. Wielu ludzi opowiadało historie o „cudownych” rzeczach, jakie miały się zdarzyć w przeszłości. Robili tak Babilończycy, Grecy, Rzymianie. I nikt nie twierdzi, że powinniśmy wierzyć ich historiom o cudach. Dlaczego z Biblią miałoby być inaczej? Co sprawia, że historie w niej opisane są bardziej wiarygodne niż tamte? Cóż, odpowiedź polega na tym, że charakter pism biblijnych jest całkowicie odmienny od charakteru innych starożytnych dokumentów – odmienny na tyle, że są one zdecydowanie bardziej wiarygodne.

Pozwól, że wyjaśnię, o co mi chodzi. W przypadku innych starożytnych historii nie mamy oczywiście do czynienia z relacjami świadków historycznych zdarzeń. Nawet nie roszczą sobie one do tego prawa. Są to więc albo (1) legendy lub mity, które powstawały i były z czasem wielokrotnie upiększane – rosły niczym drożdże – na przestrzeni kilku wieków, albo (2) początkowo całkiem przeciętne narracje historyczne, ulepszane fragmentami o zdarzeniach nadprzyrodzonych, które, choć naprawdę niezwykłe, są mniej lub bardziej zbędne w całej historii. Mam na myśli to, że nadprzyrodzone zdarzenia zdają się nie być kluczowe dla całej opowiadanej tu historii jako takiej; miałaby ona absolutnie sens, gdyby tych nadprzyrodzonych zdarzeń w niej nie umieszczono, co zdaje się wskazywać, że elementy te dodano później, aby wywołać większe wrażenie na słuchaczach. W obu tych przypadkach chodzi o to, że historycy są w stanie przeanalizować te opowieści o zdarzeniach w czasach starożytnych i skonstatować z całkowitą pewnością, że zapisane tam cuda nie są zdarzeniami historycznymi. Są albo mitami czy legendami, które powstawały w czasie, albo zbędnymi upiększeniami w celu wywołania konkretnego efektu. Ale z całą pewnością nie są to zdarzenia opisane przez świadków, zdarzenia, bez których cała historia nie ma sensu.

Odmienny jest tymczasem charakter cudownych zdarzeń opisanych w Biblii. Nie są one ani mitami, ani legendami. Nie powstawały na przestrzeni wieków. Zostały utrwalone, ponieważ ktoś powiedział: „Widziałem to na własne oczy i to nie tak dawno temu”. Ponadto cuda zapisane w Biblii mają kluczowe znaczenie dla historii, w którą są wplecione. Cuda Jezusa na przykład nie są tylko niesamowitymi zdarzeniami. Jeżeli je przeanalizujesz, uświadomisz sobie, że w swojej istocie wiążą się one z głoszonym przez Niego przesłaniem. Dlatego właśnie Jezus uzdrawia ludzi, a nie wyciąga królika z kapelusza; pokazuje, że potrafi uleczyć z choroby, jaką jest grzech. Dlatego wskrzesza zmarłych zamiast pokazywać sztuczkę ze znikającą monetą; demonstruje, w jaki sposób Jego dzieło przynosi duchowe życie z duchowej śmierci. Nawet Jego kroczenie po wodzie nie było tylko magiczną sztuczką; Jego uczniowie rozpoznali w tym świadectwo Jego pretensji do bycia „Ja JESTEM”, tym, który sprawia, że morze – w starożytności postrzegane jako królestwo chaosu i zła – staje się Mu poddane, tym, który, jak mówi psalm, jest mocniejszy nad szum wielkich wód, nad potężne fale morskie (Ps 93:4). Cudowne historie opowiadane przez inne religie i kultury mają zupełnie inny charakter.

Rozumiesz? Cuda biblijne nie są w żaden sposób upiększeniami ani zbędnymi elementami zdarzeń, w które zostały wplecione. Przeciwnie, są one dla nich kluczowe, niczym DNA wpisane w ich prawdziwe znaczenie. Poza tym, inaczej niż legendy czy mity stworzone na przestrzeni lat, stanowią one relacje naocznych świadków. Bez względu na to, co o nich myślisz, cudowne zdarzenia w Biblii różnią się całkowicie od mitów greckich czy babilońskich i wymagają zupełnie innego traktowania.

Wszystko to prowadzi nas do bardzo istotnych wniosków dotyczących cudów zapisanych w Biblii. Otóż nie można ich po prostu zignorować jako logicznie niemożliwych, są też dużo bardziej wiarygodne niż inne opowieści o „cudach” z tamtych czasów. Zastanawiam się jednak, czy nie moglibyśmy zrobić jeszcze jednego kroku naprzód. Czy możemy osiągnąć taki poziom pewności, aby powiedzieć, że nie tylko możliwe jest to, co według biblijnych autorów się zdarzyło, ale że jest to również historycznie prawdopodobne?

Myślę, że tak.

Wszystko sprowadza się do zmartwychwstania

W tym miejscu pojawia się przed nami kilka możliwych wariantów dalszego prowadzenia naszej sprawy. Moglibyśmy rozpocząć zaawansowane studium kilkudziesięciu cudów, których Jezus dokonał w ciągu swojej służby, i sprawdzić, co możemy powiedzieć o każdym z nich. Napisano już wiele książek na ten temat, a wnioski są naprawdę przekonujące i wnikliwe (zob. dodatek). Moglibyśmy także przejść do jednego cudu, który stoi za powstaniem całej wiary chrześcijańskiej, cudu, na którym ostatecznie spoczywa cała nadbudowa chrześcijańskiej historii, wierzeń i praktyk – a w rzeczy samej cudu, na którym ostatecznie spoczywa cała wiara chrześcijan w to, że Biblia jest Słowem Bożym.

To zmartwychwstanie Jezusa.

Nie da się pominąć absolutnie jednej rzeczy: jeśli zmartwychwstanie miało miejsce, reszta fundamentalnej nadbudowy chrześcijaństwa składa się w spójną całość – w tym autorytet Biblii, zarówno Nowego, jak i Starego Testamentu. Jeśli zaś zmartwychwstania nie było, wszystko inne nie ma znaczenia, ponieważ, jeśli nasi wiarygodni autorzy Biblii mylili się co do zmartwychwstania – najistotniejszej kwestii – istnieją małe szanse, że nie mylili się co do pozostałych rzeczy. Ponadto nie miałoby znaczenia, czy mieli rację w czymkolwiek innym, ponieważ samym sednem wszystkiego – cudów, nauczania, twierdzeń – było przedstawienie tożsamości Jezusa Chrystusa, a jeśli On nadal jest martwy, nie jest Chrystusem, a zatem cała reszta nie ma znaczenia, kropka. Całe chrześcijaństwo zasadza się na pytaniu, czy Jezus historycznie – nie religijnie czy duchowo, ale historycznie – zmartwychwstał.

Autorzy Biblii byli przekonani, że zmartwychwstał. Nie byli zwiedzeni, sami nie próbowali zwodzić i nie pisali legend. Opowiadali nam o tym, co sami widzieli i słyszeli, czego dotykali i doświadczyli. Szczerze pragnęli, aby ich czytelnicy również w to uwierzyli. Wszystko pięknie. Ale czy możemy być pewni, że mieli rację?

Tak, możemy. Ale jak?

Dlaczego wierzyli, że Jezus zmartwychwstał

Zacznijmy od postawienia najbardziej oczywistego pytania. Co sprawiło, że autorzy tekstów biblijnych – a szerzej także pierwsi chrześcijanie – w ogóle wierzyli, że Jezus zmartwychwstał? Zgodnie z ich własnym świadectwem wiara ta wynikała z dwóch rzeczy: (1) ich odkrycia w niedzielny poranek, że grób, w którym zostało pochowane ciało Jezusa, był pusty, oraz (2) faktu, że Jezus ukazywał się im wiele razy po swojej śmierci w fizycznej postaci.

Istotne jest, aby uświadomić sobie kilka kwestii związanych z tymi doświadczeniami. Po pierwsze, autorzy uparcie odmawiają uznania, że to, co zobaczyli w postaci Jezusa, było czymś niematerialnym (tj. pozbawionym fizycznego ciała), jak duch, zjawa czy coś w tym stylu. Dlatego Łukasz tak mocno podkreśla, że gdy Jezus po raz pierwszy ukazał się uczniom, uznali Go za ducha – aż do chwili, gdy poprosił ich, aby Go dotknęli, wszak duch nie ma ciała ani kości, jak widzicie, że Ja mam (Łk 24:39), następnie zaś zjadł kawałek ryby pieczonej (Łk 24:42–43). (Co interesujące, w tej relacji dowiadujemy się, że ryba została upieczona. Co ma do rzeczy fakt, że ryba została upieczona, a nie ugotowana, zgrillowana czy usmażona na płytkim tłuszczu? Nic. To po prostu jeden z tych szczegółów, które prawdopodobnie nie znalazłyby się w legendzie. Stanowi subtelną aluzję, że mamy do czynienia z relacją świadka, który był wówczas na miejscu).

To jednak nie wszystko. Uczniowie dokładają także starań, aby przekonać innych, że osoba, która im się ukazała, była tym samym Jezusem, który umarł na krzyżu, a nie kimś innym. Jezus zwrócił się do Tomasza: Daj tu palec swój i oglądaj ręce moje, i daj tu rękę swoją, i włóż w bok mój, a nie bądź bez wiary, lecz wierz (J 20:27). To nie był duch, nie był to także ktoś inny. Apostołowie trwali przy zdaniu, że Jezus, którego zobaczyli, był tym samym Jezusem, który został ukrzyżowany.

Trzeba też zrozumieć, że ani wyłącznie pusty grób, ani wyłącznie wielokrotne ukazanie się Jezusa nie dałyby apostołom tak wielkiej pewności, że doszło do zmartwychwstania, jaką ostatecznie u nich widzimy. Gdyby mieli tylko pusty grób, z pewnością drapaliby się po głowach, ale wątpliwe, by doszli do wniosku, że Jezus powrócił do żywych. Znalazłoby się zbyt wiele alternatywnych wyjaśnień tej zagadki: ktoś okradł grób, jakieś kolejne upokorzenie ze strony Rzymian, pomylone groby, cokolwiek!

Samo ujrzenie Jezusa również by nie wystarczyło. Znów pojawiłoby się wiele innych wyjaśnień: duch, zjawa, oszust, cokolwiek! Dopóki w grobie leżałoby rozkładające się ciało, nikt nie mógłby mówić o zmartwychwstaniu.

Ale te dwie rzeczy razem – pusty grób i ukazanie się Jezusa – wystarczyły, by wywołać eksplozję nuklearną w świecie uczniów. Grób był pusty, ponieważ Jezus żył. Nie ma go tu – powiedział anioł – bo wstał z martwych (Mt 28:6). To ich świadectwo. To powód, dla którego uwierzyli, a także powód, dla którego ostatecznie umarli za wiarę, że Jezus naprawdę powstał z grobu. Możesz teraz powiedzieć, że im nie wierzysz; możesz powiedzieć, że cokolwiek wydarzyło się w ten niedzielny poranek, nie było to zmartwychwstanie. Ale jeśli chcesz to zrobić, musisz przedstawić alternatywną wersję zdarzeń. Jeśli nie zmartwychwstanie, to co się zdarzyło?

Nie ma innego wyjaśnienia

Posłuchaj, rzeczą, której nie możesz zrobić (jeśli chcesz zachować intelektualną uczciwość), jest udawanie, że nic się nie zdarzyło. Coś musiało się zdarzyć, ponieważ wywarło olbrzymi wpływ na cały świat i historię w ciągu kolejnych dwóch tysięcy lat. Całkowicie zmieniło światopogląd uczniów. Zaczęli wierzyć, że ten ukrzyżowany Jezus był długo oczekiwanym Mesjaszem, nadzieją Żydów, że był Synem Bożym, uniewinnionym Barankiem Bożym, który poniósł grzechy świata, pierwszym plonem nowego stworzenia, rozpoczętego w Jego odkupionym ludzie, Królem królów, który pewnego dnia raz na zawsze zbawi swój lud i odnowi świat w nowym stworzeniu, które będzie obrazem Jego własnego zmartwychwstałego życia. Ponieważ uwierzyli w to wszystko, całkowicie zmienili swoje życie, aby głosić to, w co wierzyli – porzucili swoje kariery, opuścili domy, a ostatecznie nie wyrzekli się tej wiary nawet wtedy, gdy (jak podaje tradycja) jeden po drugim umierali przez ścinanie głów, krzyżowanie, nadziewanie na pal, obdzieranie ze skóry i kamienowanie.

Coś za tym stało.

Albo to Jezus naprawdę zmartwychwstał, albo zdarzyło się coś innego, co sprawiło, że uczniowie – wszyscy naraz – uwierzyli w zmartwychwstanie i całkowicie podporządkowali głoszeniu tej prawdy swoje życie, mając w perspektywie przerażającą śmierć męczeńską. Nasuwa się nam zatem naprawdę ostatnie pytanie: czy ktokolwiek zaproponował jakieś inne wytłumaczenie wszystkich tych konsekwencji? Bez wątpienia wielu próbowało.

Być może kobiety pomyliły groby, a wszyscy zaczęli się niepotrzebnie tym ekscytować. Być może. Ale w takim razie, gdy wiara w to, że Jezus zmartwychwstał, zaczęła się szerzyć jak ogień na prerii, dlaczego władze po prostu nie pokazały ciała leżącego we właściwym grobie? Na pewno wiedziały, gdzie on jest, ponieważ rzymscy strażnicy mieli ten grób zapieczętować. Poza tym, jak już powiedzieliśmy, sam fakt, że grób był pusty, nie doprowadziłby ludzi do wiary w zmartwychwstanie. Jezus także ukazał się uczniom, żywy! W wiarygodny sposób nam o tym opowiedzieli. Jeśli chcesz stwierdzić, że się mylili, w porządku. A jeśli nie? Jeśli to naprawdę się zdarzyło?

A może Jezus nie umarł naprawdę, ale tylko „prawie” umarł, a ostatecznie uciekł z grobu i udało mu się dotrzeć do kryjówki uczniów. Być może. Ale wówczas... Nie, to absurd! Mamy naprawdę uwierzyć, że Jezus – który w jakiś sposób zdołał przeżyć ukrzyżowanie – ledwie idąc, poraniony, ukrzyżowany, przebity włócznią, a jeszcze odwodniony i wygłodniały dotarł do swoich uczniów i przekonał ich, przerażonych i nastawionych sceptycznie, że jest Panem życia i zwycięzcą śmierci? Niezbyt prawdopodobne. W takim momencie raczej nie poszliby głosić, ale szukać dla Niego lekarza!

Mogło też być tak, że uczniowie ukradli ciało, a następnie zaczęli głosić, że Jezus zmartwychwstał. Być może była to najskuteczniejsza mistyfikacja w dziejach. Ale, jak wcześniej zauważyliśmy, cała ta sprawa nie ma charakteru mistyfikacji, a przede wszystkim nikt nie umiera za mistyfikację. Jeśli chcesz oszukać świat, to z chwilą, gdy cię złapią, a topór ma spaść na twoją głowę, gwoździe mają przebić twoje nadgarstki, mają cię zanurzyć we wrzącym oleju albo zrzucić z dachu świątyni – raczej nie będziesz uparcie powtarzał: „Powiadam wam, ten człowiek żyje!”. Naprawdę wierzysz, że to prawda – to jedyna okoliczność, która każe ci się upierać przy swoim przekonaniu.

Być może uczniowie byli ofiarami masowych halucynacji. Nie, już przeanalizowaliśmy dosyć wnikliwie tę wersję zdarzeń. Gdy weźmie się pod uwagę, jak wiele różnych grup twierdziło, że widziały Jezusa, jak wiele razy, jak wiele tygodni to trwało – koncepcja nieustannych, zaraźliwych halucynacji jest dalece nieprawdopodobna. Oczywiście sama idea masowych halucynacji jest absurdem sama w sobie.

Być może to jakiś sen, wizje, doświadczenie mistyczne, podniosłe i niebiańskie uczucie wybaczenia i nowego życia duchowego? Może właśnie to uczniowie mieli na myśli, gdy używali słowa „zmartwychwstanie”, a wcale nie to, że Jezus naprawdę powstał z grobu? Innymi słowy, być może wszystkie historie opisane w Nowym Testamencie są po prostu jedną wielką metaforą duchowych prawd, których nie należy traktować dosłownie?

Nie, prawda jest taka, że relacje ze zmartwychwstania nie mają charakteru duchowych metafor. Mają charakter relacji naocznych świadków zdarzeń, które faktycznie miały miejsce, a pominięcie tego faktu wymaga olbrzymich starań. Poza tym świat Żydów w I wieku był pełen snów i wizji, jak również ekstatycznych religijnych doświadczeń,
a także niedoszłych mesjaszów, którzy zostali straceni przez władze. W tym kontekście jest zwyczajnie nie do pomyślenia, aby byle sen, wizja czy doświadczenie mistyczne, nie mówiąc już o uczuciach – nawet związanych z pozbawionym życia „mesjaszem” – mogły poprowadzić do tak trwałej, zmieniającej światopogląd wiary w zmartwychwstanie Jezusa, która cechowała pierwszych chrześcijan i prowadziła ich do męczeństwa. Przede wszystkim jednak żaden Żyd z I wieku nie użyłby słowa „zmartwychwstanie” dla opisania snu, wizji lub doświadczenia mistycznego, a na pewno nie oparłby się na uczuciach, bez względu na to, jak byłyby przejmujące i silne. A to dlatego, że słowo „zmartwychwstanie” miało wtedy bardzo konkretne znaczenie. Oznaczało dosłowny, fizyczny powrót ciała do życia i zdecydowanie nie zostałoby użyte do opisania żadnego innego zjawiska. A jednak to dokładnie tym słowem chrześcijanie opisywali to, co się stało z Jezusem.

Może więc wszyscy padli ofiarą myślenia życzeniowego? Może tak bardzo chcieli, aby Jezus nie umarł, że oszukali samych siebie i uwierzyli, że zmartwychwstał? Ale odpowiedź znów będzie negatywna. Nawet jeśliby uczniowie chcieli się pocieszyć po śmierci Jezusa, na pewno nie uciekliby się do koncepcji zmartwychwstania. Z dużo większym prawdopodobieństwem głosiliby, że On „żyje w duchu” lub coś podobnego. Ale naprawdę niewiarygodne jest, że wpadliby na tak absolutnie zmieniający cały światopogląd pomysł, że Jezus zmartwychwstał i został uwielbiony przed końcem czasu. Jedynym wyjaśnieniem dojścia do takich wniosków jest to, że ich doświadczenie nie pozostawiło im innego wyboru. Teraz rozumiesz? Pierwsi chrześcijanie nie głosili, że Jezus zmartwychwstał, ponieważ tego chcieli. Wyszli z taką tezą, ponieważ nie znaleźli innego wyjaśnienia tego, co widzieli. To nie myślenie życzeniowe doprowadziło ich do takich wniosków, lecz ich własne oczy.

Mało tego, relacje ze zdarzeń, które posiadamy, nie ukazują uczniów jako osoby, które w jakikolwiek sposób byłyby intelektualnie gotowe na wiarę w to, że Jezus zmartwychwstał. Przeciwnie – zanim uwierzyli, bardzo mocno nie wierzyli, do takiego stopnia, że Jezus musiał ich za to zgromić. Nie, uczniowie nie byli przygotowani ani psychicznie, ani religijnie, ani kulturowo na zmartwychwstanie ani jednego człowieka przed końcem czasu. To, że coś takiego faktycznie się zdarzyło, wywołało w ich świadomości prawdziwą eksplozję i sprawiło, że musieli się zmierzyć z tym, co to w istocie znaczy.

Dlatego, jak powiedziałem, coś wydarzyło się w ten niedzielny poranek. Nie da się temu zaprzeczyć.

A teraz zapytam ciebie: co to było? Nie była to pomyłka, niedoszły zgon ani mistyfikacja czy zwiedzenie, nie były to masowe halucynacje, sen, wizja czy mistyczne doświadczenie wybaczenia, nie było to też myślenie życzeniowe – żadna z tych rzeczy. Zatem co to było?

Spójrz, jeśli zmierzysz się z tym, co najważniejsze, z dowodami, które mamy przed sobą – z upartym głoszeniem przez chrześcijan, że grób był pusty i że widzieli zmartwychwstałego Jezusa, ze zmieniającą życie wiarą, która wynikała z tych doświadczeń, z bezkompromisowym przyjęciem tej prawdy i trwaniem w tej wierze nawet w obliczu śmierci – można te dowody wyjaśnić tylko jednym:

Jezus faktycznie, prawdziwie, cieleśnie, historycznie zmartwychwstał.

Implikacje zmartwychwstania Jezusa

Nie wiem, czy w ogóle jest sens to mówić, ale nie było to coś, nad czym moglibyśmy przejść do porządku dziennego, prawda? Ma to ogromne, a nawet wieczne konsekwencje. Dlatego pozwól, że zbliżając się do końca tego rozdziału, podzielę się fragmentem książki znanego uczonego N.T. Wrighta, który w bardzo pomocny sposób przedstawił wnioski płynące z tej historii. Przeczytaj je powoli, dokładnie i zastanów się nad tym głęboko:

[To, że Jezus zmartwychwstał] naturalnie pozostaje nie do udowodnienia w sensie logicznym czy matematycznym. Historyk nigdy nie będzie miał takiego komfortu jak Pitagoras [...]. Historia tak nie działa. Prawie niczego nie można nigdy absolutnie wykluczyć; historia zasadniczo zajmuje się głównie badaniem rzeczy niezwykłych i niepowtarzalnych. To, czego szukamy, to wysokie prawdopodobieństwo zdarzenia; a do tego dochodzi się na drodze sprawdzenia wszystkich istniejących możliwości, wszystkich możliwych sugestii, a także szukania odpowiedzi na pytanie, jak dobrze wyjaśniają one zjawiska, które miały miejsce. Zawsze istnieje możliwość, że znajdzie się ktoś, kto spełni marzenia sceptycznego krytyka: przedstawi wyjaśnienie, które ukaże mechanizmy stojące za powstaniem wczesnej wiary chrześcijańskiej, ale które wpisując się w postoświeceniowe kategorie epistemologiczne i ontologiczne albo choćby w główny nurt myśli pogańskiej, nie narobi zbyt wielkiego rabanu w salonie myśli krytycznej. Warto zauważyć, że pomimo nieco desperackich prób licznych naukowców na przestrzeni ostatnich dwustu lat (nie wspominając o krytykach od czasów Kelsosa z Aleksandrii) takie wyjaśnienie nie zostało przedstawione. Pierwsi chrześcijanie nie wymyślili pustego grobu ani spotkań czy widzeń zmartwychwstałego Jezusa, aby usprawiedliwić już posiadaną wiarę. Ich wiara powstała ze względu na to, że doświadczyli tych dwóch zjawisk w ścisłym związku ze sobą. Nikt na to nie czekał; żaden rodzaj nawrócenia nie mógł doprowadzić do powstania takich idei; nikt by tego nie wymyślił, bez względu na to, jaką winę (lub wybaczenie) by odczuwał, bez względu na to, ile godzin ślęczałby nad pismami. Zasugerować coś innego równałoby się zaprzestaniu badania historii i wejściu do świata własnych fantazji, nowego dysonansu poznawczego, w którym zaniepokojony modernista, desperacko zatrwożony, że jego postoświeceniowy światopogląd znalazł się w miejscu nieuniknionej porażki, obmyśla strategie, które jakoś pozwolą mu na jego podtrzymanie. A z punktu widzenia kategorii dowodowych, które historycy normalnie przyjmują, racja przedstawiona przez nas, iż za powstaniem wiary chrześcijańskiej stoją razem pusty grób i ukazujący się Jezus, jest dowodem na tyle niezbitym, na ile możliwe jest takiego dowodu znalezienie[33].

Przeszliśmy długą drogę w naszych rozważaniach nad tym, czy możemy ufać Biblii, prawda? Choć nieustannie mierzyliśmy się z wieloma pytaniami, udało się nam osiągnąć wysoki stopień pewności tego, że Biblia jest wiarygodna. Zobaczyliśmy, że nasze tłumaczenia są prawidłowe; posiadane przez nas kopie są wiernymi reprodukcjami oryginałów (albo co najmniej pozwalają nam na rekonstrukcję oryginałów); dokumenty, które badaliśmy, są najlepsze i adekwatne; sami autorzy nie padli ofiarą oszustwa ani nie zwodzili, nie pisali fikcji (mówili nam o tym, co zgodnie z ich przekonaniem się wydarzyło); mamy też uzasadnione powody, by wierzyć, że to, co według autorów pism biblijnych się wydarzyło, naprawdę się wydarzyło. Cuda, o których opowiadają, nie mogą być z góry wykluczone, a ich wiarygodność zdecydowanie przewyższa wiarygodność wszelkich innych historycznych podań o zdarzeniach nadprzyrodzonych. A jeśli chodzi o najważniejszy z cudów, zmartwychwstanie Jezusa, żadne inne wyjaśnienie przedstawionych dowodów nie ma sensu, tylko to jedno – że to się zdarzyło.

A teraz ostatni krok w naszej sprawie. Jeśli zmartwychwstanie miało miejsce, nasza wiara w Biblię przenosi się na całkiem nowy poziom pewności, zdecydowanie przewyższający pewność historyczną.

Jeśli Jezus naprawdę powstał z martwych, Biblia jest Słowem Bożym.

7

Uwierzyć zmartwychwstałemu na słowo

Z pewnych względów naprawdę wolałbym, żeby ta książka skończyła się na poprzednim rozdziale.

Chciałbym, aby cały jej ciężar mógł spocząć na tym, co właśnie omówiliśmy, ponieważ wierzę, że to najważniejsza prawda w historii człowieka: że możemy najlepiej wyjaśnić posiadane przez nas dowody, jeżeli Jezus powstał cieleśnie z grobu. Dlatego, choć mam nadzieję, że przeczytasz resztę, wierzę również, że najlepiej zapamiętasz z tej książki rozmyślanie nad płynącymi z niej wnioskami i implikacjami – i że to one najbardziej cię zaabsorbują. Jeśli Jezus faktycznie zmartwychwstał, co to dla ciebie oznacza? Co powinieneś zrobić, aby prawidłowo zareagować na tę rzeczywistość?

Ale ponieważ tytuł tej książki brzmi: Dlaczego mam ufać Biblii?, a nie: Dlaczego mam wierzyć, że Jezus powstał z martwych?, musimy odpowiedzieć na to pytanie wyczerpująco. W książce mówiliśmy o dokumentach biblijnych – szczególnie Nowego Testamentu, a jeszcze ściślej, o czterech Ewangeliach – jako dokumentach historycznych. Nie poczyniliśmy przy tym żadnych wstępnych założeń, jakoby miały one być pismami natchnionymi czy w jakikolwiek inny sposób pochodzącymi od Boga. Nie przyjęliśmy na początku, że są one Słowem Bożym ani że są pozbawione błędu i zawsze mówią prawdę. Założyliśmy de facto, tak jak zrobilibyśmy w przypadku każdego innego dokumentu znalezionego w ruinach starożytnej wioski, że dokumenty biblijne mogą się okazać niewiarygodnym świadectwem historycznym. Ale badając każdą możliwość podważenia ich wiarygodności, dochodziliśmy z wysokim stopniem historycznego prawdopodobieństwa do wniosku, że – przeciwnie – są one wiarygodne. Począwszy od naszych tłumaczeń, przez przekaz treści oryginalnych dokumentów na przestrzeni wieków dokonany rękami kopistów, uznanie tych, a nie innych pism jako autorytatywnych, wiarygodność samych autorów, aż do prawdy, o której pisali. Udało nam się uzyskać dużą dozę pewności, że Biblia jest wiarygodnym świadectwem historii.

Gdy jednak my, chrześcijanie, mówimy, że wierzymy Biblii, nie mamy na myśli wyłącznie tego, że stanowi ona dla nas historycznie wiarygodny dokument. Mamy na myśli o wiele więcej – że jest ona Słowem Bożym, natchnionym przez Stworzyciela wszechświata, że przedstawia absolutną i niezaprzeczalną prawdę na temat każdej rzeczy, o której się wypowiada. Oto jak ujmuje to wyznanie wiary mojego kościoła:

Wierzymy, że Biblia, a dokładnie 39 ksiąg Starego i 27 ksiąg Nowego Testamentu, jest spisanym Słowem Bożym; iż została spisana przez ludzi piszących pod Boskim natchnieniem i jest doskonałym skarbem Boskich zaleceń; iż ma Boga za swojego autora, zbawienie za swój koniec, a także prawdę bez domieszki błędu za swoją treść; iż wyjawia zasady, na podstawie których Bóg będzie nas sądził; a zatem jest i pozostanie do końca świata prawdziwym centrum chrześcijańskiej jedności, a także jedyną wystarczającą, pewną i autorytatywną zasadą wszelkiej zbawczej wiedzy, wiary i posłuszeństwa[34].

Każdy członek naszego kościoła wierzy, że Biblia – Nowy i Stary Testament – jest „spisanym Słowem Bożym”, to znaczy spisanym przez ludzi „pod Boskim natchnieniem”, tak iż jest „doskonałym skarbem Boskich zaleceń”, że „ma Boga za swojego autora”, a nawet że ze swojej natury jej treść to „prawda bez domieszki błędu”. To wszystko razem oczywiście daleko przewyższa historyczną pewność!

Nie mamy tu czasu ani miejsca, aby się dokładnie zastanowić, co mają na myśli chrześcijanie, gdy wypowiadają te słowa. Tematy takie jak natchnienie oraz nieomylność doczekały się odrębnych opracowań (zob. dodatek). Nasze cele wymagają od nas raczej zrozumienia, dlaczego chrześcijanie w ogóle mówią te wszystkie górnolotne rzeczy o Biblii. A to, upraszczając, wynika z faktu, że Jezus powstał z martwych. Ponieważ Jezus zmartwychwstał, wierzymy w to, co Jezus powiedział, a ponieważ Jezus sam uznał autorytet całego Starego Testamentu i zatwierdził cały Nowy Testament, wierzymy, że są one wiarygodne i prawdziwe. To w zasadzie tyle.

Mesjasz powstanie z martwych

Dla chrześcijan zmartwychwstanie oznacza wiele ważnych rzeczy. Oznacza, że ci z nas, którzy zostali zjednoczeni z Jezusem przez wiarę, zmartwychwstaną tak jak On. Oznacza, że Bóg całkowicie zaakceptował ofiarę za grzechy złożoną przez Jezusa na krzyżu i że była ona nieskończenie bardziej wystarczająca niż nasz moralny dług. Oznacza, że Jezus żyje teraz, aby nas prowadzić, władać nami, chronić nas, wstawiać się za nami i czynić dobro swoim ludziom, którzy ciągle chodzą po tej ziemi. Oznacza również, iż Bóg zatwierdził, umocował i uznał wszystko, co Jezus mówił o sobie, o tym, kim jest i jaki rodzaj autorytetu posiada.

Nie jest to trudne do zrozumienia. Tak jak w przypadku wszystkich innych cudów, zmartwychwstanie Jezusa nie było zbędnym dodatkiem do historii, ozdobą, która miała zapewnić pozytywne zakończenie. Gdy Jezus o tym mówił, to zawsze w bezpośrednim związku z tym, co twierdził o swojej tożsamości. Mateusz na przykład opowiada nam, że Jezus trzykrotnie przepowiedział swoją śmierć i zmartwychwstanie, gdy zbliżał się koniec Jego służby, i za każdym razem przedstawiał to jako konieczny i potwierdzający tożsamość Chrystusa warunek. Przyjrzyjmy się teraz tym trzem przepowiedniom.

Po pierwsze, Jezus zapytał swoich uczniów, za kogo Go uważają. Piotr odpowiedział: Tyś jest Chrystus, Syn Boga żywego (Mt 16:16). Zdanie samo w sobie niesie ogromne znaczenie, ale Piotr przede wszystkim potwierdził, że Jezus jest dawno obiecywanym, dawno zapowiadanym, długo oczekiwanym Mesjaszem (to znaczy „namaszczonym”, a zatem Królem) Izraela i że jest także Synem Bożym (co oznacza, że jest Bogiem). Słysząc to, Jezus rozradował się i powiedział Piotrowi, że jest błogosławiony, ponieważ wiedza ta została mu objawiona przez Boga Ojca. Następnie Jezus zaczął zachowywać się jak Król, którego przed chwilą zobaczył i uznał w nim Piotr. Ustanowił Kościół – swą królewską ambasadę na tym świecie – i obiecał, że będzie go chronił i da mu moc do wykonania powierzonej mu misji. Dał tej ambasadzie prawo do wypowiadania się w Jego imieniu, a następnie, co miało wyjątkowe znaczenie, zaczął nauczać uczniów, co właściwie oznacza fakt, że jest On Królem, Mesjaszem, Chrystusem. Dlatego Mateusz (pamiętaj, że był przy tym obecny!) powiedział nam rzecz następującą:

Od tej pory zaczął Jezus Chrystus tłumaczyć uczniom swoim, że musi pójść do Jerozolimy, wiele wycierpieć od starszych arcykapłanów i uczonych w Piśmie, że musi być zabity i trzeciego dnia wzbudzony z martwych (Mt 16:21).

Przede wszystkim zauważ, w jaki sposób Mateusz to ujmuje: Od tej pory zaczął Jezus Chrystus tłumaczyć uczniom swoim. Najwyraźniej to nie była jednorazowa, pięciominutowa konwersacja, ale główny punkt nauczań Jezusa od tej chwili. Zwróć również uwagę na słowo musi. Musi pójść do Jerozolimy, aby cierpieć i być zabity, musi zostać trzeciego dnia wzbudzony z martwych. Ważne jest tu też słowo tłumaczyć. Jakie znaczenie ma fakt, że zaczął tłumaczyć uczniom, że to wszystko musi się zdarzyć? Czego użył, aby im to wytłumaczyć? Logiki? Rozumu? Nie, zaczął im tłumaczyć na podstawie Pism Świętych, na podstawie Starego Testamentu. Teraz rozumiesz, o co chodzi? Rola, misja, a także los Mesjasza nie były czymś, co dopiero zostanie ustalone; wszystko to zostało już wcześniej ostatecznie określone w Starym Testamencie – wyjaśnił Jezus. Jedną z rzeczy, którą prawdziwy Mesjasz miał uczynić, było Jego zmartwychwstanie. „Dlatego, jeśli nie zostanę wzbudzony z martwych, nie jestem Mesjaszem. Ale zostanę. A dlatego...” – rozumiesz, w czym rzecz.

Jezus zapowiedział swoją śmierć po raz drugi kilka dni później. Tym razem połączył ją z innym starotestamentowym proroctwem dotyczącym Mesjasza. W taki sposób napisał o tym Mateusz:

A gdy przebywali w Galilei, rzekł im Jezus: Syn Człowieczy będzie wydany w ręce ludzi. I zabiją go, ale On trzeciego dnia będzie wskrzeszony z martwych. I zasmucili się bardzo (Mt 17:22).

Syn człowieczy to najwyraźniej ulubiony tytuł, którego Jezus używał, mówiąc o swojej tożsamości. Ale nie oznacza on po prostu „syna człowieka”. To odnosiłoby się do większości z nas. Jezus raczej zapożyczył ten tytuł od starotestamentowego proroka Daniela, który miał wizję kogoś, kogo nazwał podobnym do Syna Człowieczego. Oznacza to po prostu, że ten, kogo zobaczył Daniel, wyglądał jak człowiek. Zauważ jednak, co zrobił ten, o którym Daniel mówi, że jest podobnym do Syna Człowieczego:

I widziałem w widzeniach nocnych: Oto na obłokach niebieskich przyszedł ktoś, podobny do Syna Człowieczego; doszedł do Sędziwego i stawiono go przed nim. I dano mu władzę i chwałę, i królestwo, aby mu służyły wszystkie ludy, narody i języki, Jego władza – władzą wieczną, niezmienną, jego królestwo – niezniszczalne (Dn 7:13–14).

To właśnie do tego odnosił się Jezus, gdy nazywał się Synem Człowieczym. Ten tytuł wielkiej wagi wskazywał nie tylko na władzę królewską, ale na samą Boskość. Do naszych celów najważniejsze będzie jednak spostrzec, w jaki sposób Jezus połączył te wszystkie aluzje ze zmartwychwstaniem, o czym przeczytaliśmy w powyżej przytoczonym fragmencie Ewangelii Mateusza 17:22. Nie, nie użył on tam słowa „musi”, ale skutek jest ten sam. Jezus ma na myśli następującą prawdę: „Jak prorokował Stary Testament, Syn Człowieczy ma być zabity i wzbudzony z martwych trzeciego dnia. Jeśli to się nie wydarzy, nie jestem Synem Człowieczym. Ale ja jestem Synem Człowieczym, dlatego to wszystko się wydarzy”.

Trzeci raz w Ewangelii Mateusza czytamy o zapowiedzi zmartwychwstania Jezusa tuż przed wyprawą do Jerozolimy, kilka dni przed ukrzyżowaniem:

A Jezus, mając zamiar pójść do Jerozolimy, wziął dwunastu na osobność i w drodze rzekł do nich: Oto idziemy do Jerozolimy, a Syn Człowieczy będzie wydany arcykapłanom oraz uczonym w Piśmie i skażą go na śmierć. I wydadzą go poganom na pośmiewisko i na ubiczowanie i na ukrzyżowanie, a dnia trzeciego zostanie wzbudzony z martwych (Mt 20:17–19).

Zasadniczo nie znajdujemy w tych słowach nic nowego. Jezus potwierdził to, co przekazał w dwóch poprzednich zapowiedziach: „Ponieważ jestem Synem Człowieczym, to wszystko się wydarzy”.

Widzisz? Jezus zawsze łączył swoje zmartwychwstanie ze swoją tożsamością. Jeśli zmartwychwstanie miało miejsce, On jest Mesjaszem, Chrystusem, Królem, Synem Człowieczym. Jeśli nie – cóż, w takim wypadku nie ma co sobie zawracać tym głowy. Po zmartwychwstaniu apostołowie zrobili to samo. Piotr w swoim kazaniu, zapisanym w 2 rozdziale Dziejów Apostolskich, wypowiedział się na ten temat w sposób bardzo jednoznaczny:

Mężowie izraelscy! Posłuchajcie tych słów: Jezusa Nazareńskiego, męża, którego Bóg wśród was uwierzytelnił przez czyny niezwykłe, cuda i znaki, jakie Bóg przez niego między wami uczynił, jak to sami wiecie, gdy według powziętego z góry Bożego postanowienia i planu został wydany, tego wyście rękami bezbożnych ukrzyżowali i zabili; ale Bóg go wzbudził, rozwiązawszy więzy śmierci, gdyż było rzeczą niemożliwą, aby przez nią był pokonany. Dawid bowiem mówi o nim: Miałem Pana zawsze przed oczami mymi, gdyż jest po prawicy mojej, abym się nie zachwiał. Przeto rozweseliło się serce moje i rozradował się język mój, a nadto i ciało moje spoczywać będzie w nadziei, bo nie zostawisz duszy mojej w otchłani i nie dopuścisz, by święty twój oglądał skażenie. Dałeś mi poznać drogi żywota, napełnisz mnie błogością przez obecność twoją. Mężowie bracia, wolno mi otwarcie mówić do was o patriarsze Dawidzie, że umarł i został pogrzebany, a jego grób jest u nas aż po dzień dzisiejszy. Będąc jednak prorokiem i wiedząc, że mu Bóg zaręczył przysięgą, iż jego cielesny potomek zasiądzie na tronie jego, mówił, przewidziawszy to, o zmartwychwstaniu Chrystusa, że nie pozostanie w otchłani ani ciało jego nie ujrzy skażenia. Tego to Jezusa wzbudził Bóg, czego my wszyscy świadkami jesteśmy; wywyższony tedy prawicą Bożą i otrzymawszy od Ojca obietnicę Ducha Świętego, sprawił to, co wy teraz widzicie i słyszycie. Albowiem nie Dawid wstąpił do nieba, powiada bowiem sam: Rzekł Pan Panu memu: Siądź po prawicy mojej, aż położę nieprzyjaciół twych podnóżkiem stóp twoich. Niechże tedy wie z pewnością cały dom Izraela, że i Panem i Chrystusem uczynił go Bóg, tego Jezusa, którego wy ukrzyżowaliście (Dz 2:22–36).

Rozumiesz, co mówi Piotr? Kwintesencją tego jest stwierdzenie: To wy zabiliście Jezusa, ale Bóg wzbudził go z martwych do życia, ponieważ śmierć nie mogła Go zatrzymać. Dlaczego? Ponieważ, jak zapowiedział Dawid, Bóg nie dopuści, aby Mesjasz doświadczył zniszczenia przez śmierć. Dawid nie mógł mówić o sobie jako Mesjaszu, gdyż umarł, został pogrzebany, a my, nawet dzisiaj, znamy miejsce jego pochówku, dlatego musiał mówić o przyszłym Mesjaszu. Bóg wzbudził tego Jezusa z martwych – my wszyscy jesteśmy tego świadkami. A ponieważ Mesjasz miał zmartwychwstać i Jezus zmartwychwstał, niechże tedy wie z pewnością cały dom Izraela, że i Panem i Chrystusem uczynił go Bóg.

Piotr nie mógł się wyrazić jaśniej. Jezus zmartwychwstał, a zatem Jezus jest Chrystusem – tak, jak powie-
dział.

Co zmartwychwstanie znaczy dla Starego Testamentu

Co jednak zmartwychwstanie Jezusa i jego autoidentyfikacja jako Chrystusa ma wspólnego z Biblią? Wszystko. Stary Testament nauczał, że autorytet Mesjasza będzie obejmował każdą dziedzinę, będzie wielopłaszczyznowy, uniwersalny i absolutny. Mesjasz będzie posiadał władzę nad każdą sferą życia i egzystencji. Szczególnym obszarem tego autorytetu było przemawianie w imieniu Boga Ojca. Innymi słowy, Mesjasz miał być prorokiem par excellence. Bóg nawet zapowiedział, że ześle proroka takiego jak Mojżesz, i obiecał: Włożę moje słowa w jego usta i będzie mówił do nich wszystko, co mu rozkażę (5Moj 18:18). Dlatego właśnie Jezus mógł powiedzieć coś tak zuchwałego: Zaprawdę, zaprawdę, powiadam wam, nie może Syn sam od siebie nic czynić, tylko to, co widzi, że Ojciec czyni; co bowiem On czyni, to samo i Syn czyni (J 5:19). I dlatego Jan miał powiedzieć o Jezusie: Albowiem Ten, którego posłał Bóg, głosi Słowa Boże (J 3:34). Chrystus był również tym Prorokiem, który w doskonały sposób objawił, kim Bóg jest i co Bóg mówi.

Gdy to zrozumiemy, niezwykłe staje się dostrzeżenie, jak Jezus – Chrystus, Prorok, ten, w którego ręku miał się znaleźć doskonały autorytet, aby mówić w imieniu Boga – traktował Stary Testament podczas swojej służby. Oto co Jezus powiedział swoim uczniom po zmartwychwstaniu:

Potem rzekł do nich: To są moje słowa, które mówiłem do was, będąc jeszcze z wami, że się musi spełnić wszystko, co jest napisane o mnie w zakonie Mojżesza i u proroków, i w Psalmach (Łk 24:44).

Żydzi często korzystali ze skrótu myślowego, mówiąc o swoim Starym Testamencie: „zakon, prorocy i pisma” albo „zakon i prorocy”. Dlatego, gdy Jezus powiedział, że wszystko, co napisano w zakonie Mojżesza i u proroków, i w Psalmach (Księga Psalmów reprezentuje pisma jako najobszerniejsza księga w tym zbiorze), musi się spełnić, zatwierdzał i umocowywał autorytet całego Starego Testamentu od początku do końca. (Notabene tym samym Jezus określił zakres kanonu Starego Testamentu jako trzydzieści dziewięć ksiąg tradycyjnie uznawanych przez Żydów).

Ale świadectwo Jezusa o Starym Testamencie jest jeszcze bardziej doniosłe. Jest on nie tylko autorytatywnym dokumentem. Jezus powiedział, że jest samym Słowem Bożym. Spójrz na fragment Ewangelii Mateusza:

I przyszli do niego faryzeusze, kusząc go i mówiąc: Czy wolno odprawić żonę swoją dla każdej przyczyny? A On, odpowiadając, rzekł: Czyż nie czytaliście, że Stwórca od początku stworzył mężczyznę i kobietę? I rzekł: Dlatego opuści człowiek ojca i matkę i połączy się z żoną swoją, i będą ci dwoje jednym ciałem. A tak już nie są dwoje, ale jedno ciało. Co tedy Bóg złączył, człowiek niechaj nie rozłącza (Mt 19:3–6).

Chodzi o to, że niektórzy z przywódców żydowskich kwestionowali zrozumienie Pisma Świętego przez Jezusa. Najwyraźniej mało interesowało ich to, co miał im do powiedzenia, a o wiele bardziej zapędzenie Go w kozi róg i zdyskredytowanie. Przebieg tej konwersacji jest fascynujący sam w sobie, ale chciałbym, abyś dostrzegł, że Jezus rozpoznał Autora słów: Dlatego opuści człowiek ojca i matkę jako Tego, który od początku stworzył mężczyznę i kobietę. Ciekawe jest to, że jeśli spojrzysz na 1 Księgę Mojżeszową, dowiesz się, że to zdanie w ogóle nie jest przypisane Bogu. To raczej komentarz ludzkiego autora do zastanej sytuacji. Ale sedno sprawy tkwi w tym: Jezus uznawał nawet te fragmenty Starego Testamentu, które nie cytowały bezpośrednio słów wypowiadanych przez Boga, za słowa Boga.

To samo znajdujemy w Ewangelii Marka 12:36, gdzie przytoczone zostały słowa Jezusa cytującego psalm Dawida. Jezus zaczyna od wstępu: sam Dawid powiedział w Duchu Świętym. Rozumiesz? Od samego początku Jezus – Mesjasz – potwierdzał i zaświadczał, że każde słowo zapisane w Starym Testamencie jest Słowem Bożym, a co za tym idzie, jest od początku do końca prawdą. Odnosi się to do starotestamentowego nauczania na temat Boga, a także, zgodnie ze słowami Jezusa, do historyczności opisywanych wydarzeń. W czterech Ewangeliach znajdujemy zapisane słowa Jezusa, w których traktuje On wszystkie osoby i zdarzenia przedstawione w Starym Testamencie jako historyczną prawdę – Adama i Ewę, Kaina i Abla, Noego, Abrahama, Sodomę i Gomorę, Izaaka, Jakuba, Mojżesza, mannę spadającą z nieba na pustyni, miedzianego węża, Dawida i Salomona, królową Saby, Eliasza i Elizeusza, wdowę z Sarepty, Namana, Izajasza, Jeremiasza, Zachariasza, a nawet Jonasza połkniętego przez wielką rybę. Wierzył w każdy szczegół tych historii. A to się liczy, ponieważ On był Chrystusem.

W tym momencie niektórzy mogliby przerwać i zauważyć: Ale czy Jezus w zasadzie sam nie poprawiał niektórych miejsc Starego Testamentu? Czy sam nie uważał, że niektóre jego fragmenty są nieodpowiednie albo nieadekwatne, i nie mówił swoim naśladowcom, aby wierzyli inaczej? Cóż, nie. Na pewno zdarzało się, że Jezus mówił: „Słyszeliście, że powiedziano... ale ja mówię wam...”. Nie mamy tu czasu, aby analizować te przypadki szczegółowo (wyjaśnienia możesz znaleźć w każdym dobrym komentarzu biblijnym), ale trzeba wiedzieć, że w takich sytuacjach Jezus nigdy nie poprawiał Starego Testamentu. Poprawiał zawsze złe, nieuczciwe, a nawet złośliwe próby fałszywej interpretacji Starego Testamentu czynione przez faryzeuszy oraz ich absurdalne poszukiwanie wyjątków od ogólnie panujących zasad. Oznacza to, że Jezus był daleki od poprawiania Starego Testamentu. Sprawował swój królewski, proroczy autorytet, pozwalający Mu wyjaśniać, co Stary Testament w rzeczywistości mówi – aby potwierdzić władzę, autorytet i prawdę tej księgi w życiu Izraelitów. Dlatego, zanim rozpoczął swoje słynne Kazanie na górze, zaznaczył: Nie mniemajcie, że przyszedłem rozwiązać zakon albo proroków; nie przyszedłem rozwiązać, lecz wypełnić (Mt 5:17).

Rozumiesz? Oczywiście w dalszym ciągu pojawiać się będą pytania dotyczące hermeneutyki i interpretacji, kwestie rozumienia tego, co czytamy, i zastosowania tego w naszym chrześcijańskim życiu, sprawy odnoszące się do przymierza, uwolnienia itp. Ponadto ze Starym Testamentem wiążą się specyficzne zagadnienia dotyczące przekazu, kanonu i autorstwa; te tematy omówiono w obszernych publikacjach chrześcijańskich biblistów (zob. dodatek). Ale wszystkie te książki za punkt wyjścia przyjmują wiarę, że Stary Testament jest Słowem Bożym. Dlaczego? Ponieważ twierdził tak Jezus, zmartwychwstały Mesjasz. Dlatego i my w to wierzymy.

Co zmartwychwstanie znaczy dla Nowego Testamentu

A co z Nowym Testamentem? Szczerze mówiąc, tu sprawa nie jest tak prosta. Gdy Jezus chodził po ziemi, nie mógł potwierdzić autorytetu tej księgi, tak jak to zrobił w przypadku Starego Testamentu, ponieważ Nowy Testament nie został jeszcze spisany.

Mimo to wiara chrześcijan w to, że Nowy Testament jest Słowem Bożym, również wiąże się z autorytetem Jezusa jako zmartwychwstałego Mesjasza, choć w nieco inny sposób. Czy pamiętasz, jak w rozdziale 4 niniejszej książki powiedzieliśmy, że pierwsi chrześcijanie zawsze mówili o przekazanych im autorytatywnych, kanonicznych księgach, a głównym kryterium obrony ich kanoniczności był apostolski autorytet? Uznaliśmy wówczas, że to kryterium miało historyczną wagę; naturalnie wiara w autorytet ksiąg, które zostały potwierdzone przez naocznych świadków, ma dużo solidniejsze podstawy.

To jednak nie jest jedyny – ani nawet najważniejszy – powód, dla którego apostolskość stanowiła główne kryterium potwierdzające wyjątkowy autorytet tych przekazanych ksiąg. Najważniejszy powód ponownie wiąże się z autorytetem Jezusa. W Ewangelii Jana czytamy, że Jezus udzielił apostołom ostatnich wskazówek, mówiąc, że po zmartwychwstaniu i wstąpieniu do nieba da im Ducha Świętego, który przekaże im dalsze konieczne nauki. To naprawdę niezwykły fragment:

Mam wam jeszcze wiele do powiedzenia, ale teraz znieść nie możecie; lecz gdy przyjdzie On, Duch Prawdy, wprowadzi was we wszelką prawdę, bo nie sam od siebie mówić będzie, lecz cokolwiek usłyszy, mówić będzie, i to, co ma przyjść, wam oznajmi. On mnie uwielbi, gdyż z mego weźmie i wam oznajmi. Wszystko, co ma Ojciec, moje jest; dlatego rzekłem, że z mego weźmie i wam oznajmi (J 16:12–15).

Jezus konstruuje tutaj naprawdę niezwykły model przekazywania autorytetu. Wszystko, co ma do powiedzenia, pochodzi od Ojca (znów mamy do czynienia z autorytetem prorockim), a On przekaże wszystko, co pochodzi od Ojca, Duchowi Świętemu, który z kolei przekaże to apostołom. Rozumiesz? Jezus mówi tutaj, że przyjdzie dalsze nauczanie i że dotrze ono w szczególności do nich. Co interesujące, sami apostołowie zdają się mieć świadomość, iż tworzą swoje pisma w sposób natchniony przez Ducha, który nadaje tym pismom autorytet. Szczególnie ważny jest jeden fragment. W 3 rozdziale swojego 2 Listu apostoł Piotr zachęca czytelników, aby pewnie wytrwali w wierze do samego końca. A w wersetach 15 i 16 pisze:

A cierpliwość Pana naszego uważajcie za ratunek, jak i umiłowany brat nasz, Paweł, w mądrości, która mu jest dana, pisał do was; tak też mówi we wszystkich listach, gdzie o tym się wypowiada; są w nich pewne rzeczy niezrozumiałe, które, podobnie jak i inne pisma, ludzie niewykształceni i niezbyt umocnieni przekręcają ku swej własnej zgubie.

To zabawne, że Piotr uważał pisma Pawła za niezrozumiałe. Wielu innych chrześcijan później miało podobne odczucia! Ale Piotr wskazuje również, że Paweł pisał w mądrości, która jest mu dana, a także we wszystkich listach, gdzie o tym się wypowiada. Nie mówi tutaj o zwykłej mądrości; to echo obietnicy, którą Jezus dał swoim apostołom, że przyśle Ducha Świętego, który poprowadzi ich do poznania całej prawdy. Na koniec Piotr oznajmia, że ludzie niewykształceni i niezbyt umocnieni będą czasem przekręcać słowa Pawła na swoją własną zgubę, tak jak czynią z innymi pismami! Bez wątpienia Piotr stawia pisma Pawła na tym samym wyjątkowym poziomie, gdy mowa o autorytecie, co pisma Starego Testamentu. Były one dokładnym wypełnieniem tego, co Jezus obiecał uczynić przez Ducha Świętego.

Ten schemat przekazywania autorytetu wyjaśnia, dlaczego pierwsi chrześcijanie tak mocno podkreślali konieczność udowodnienia, że dokument kanoniczny datuje się na czasy apostołów. Nie chodziło tylko o to, że autorzy byli świadkami zdarzeń, lecz także o to, że zostali w szczególny sposób umocowani przez Króla, aby nauczyć Kościół reszty tego, czego On chciał nauczyć.

W rozdziale 4 doszliśmy do wniosku, że możemy mieć dużą pewność, iż księgi Nowego Testamentu faktycznie mają taki rodzaj autorytetu. Jeśli musisz wrócić do tego miejsca i przeczytać ten rozdział jeszcze raz, zrób to. Naprawdę sporo dowodów historycznych wskazuje, że dysponujemy właściwymi księgami. Jak jednak warto zauważyć, nasze chrześcijańskie przekonanie, że Nowy Testament jest tym, co mamy z woli Jezusa, nie jest oparte wyłącznie na dowodach historycznych. Wierzymy, że zadanie Ducha Świętego polegające na wprowadzeniu nas we wszelką prawdę (J 16:13) wiązało się również z ustanowieniem kanonu. Chodzi mi o to, że gdy dojdziesz do wniosku, że Jezus zmartwychwstał, a zatem jest Królem świata, niedaleka już droga do kolejnej implikacji – że ma On pełną moc sprawić, by wszelka prawda, którą obiecał przekazać, została przekazana w odpowiedni sposób.

Jeśli zatem Jezus zmartwychwstał, jest długo oczekiwanym Mesjaszem, Chrystusem, Królem, Synem Bożym i Prorokiem w pełnym tego słowa znaczeniu. A jeśli to prawda, powinniśmy zwrócić uwagę na to, co mówi – także na fakt, że uznał cały Stary Testament za Słowo Boże. Mamy również powody, aby wierzyć, że zrobił dokładnie wszystko, co obiecał – zesłał Ducha Świętego, aby poprowadził Jego apostołów do poznania prawdy, którą chciał im objawić dla dobra Kościoła, a następnie powierzył Duchowi pracę poprowadzenia Kościoła do poznania tej prawdy.

A więc odpowiedź, jakiej chrześcijanin udzieli na pytanie: „Dlaczego wierzysz Biblii?”, będzie następująca: „Ponieważ Zmartwychwstały Król Jezus zatwierdził Stary Testament i upełnomocnił Nowy”. To nie jest założenie. To nie jest bezmyślny, ślepy i bezzasadny krok wiary. To przemyślany wniosek płynący z dobrze uargumentowanej prawdy, że:

1. Biblia jest dokumentem historycznie wiarygodnym.

2. Jezus zmartwychwstał.

3. Cała Biblia spoczywa na autorytecie Jezusa.

Dlatego w nią wierzymy. Dlatego jej ufamy.

ZAKOŃCZENIE

Następne pytanie

Tak jak powiedziałem na początku tej książki, jeśli nie jesteś chrześcijaninem, naprawdę mam nadzieję, że ta dyskusja sprawiła, iż zaczniesz myśleć o chrześcijanach i Biblii nieco inaczej niż dotychczas. Mam nadzieję, że udowodniłem ci, iż my, chrześcijanie, nie wierzymy w to, w co wierzymy, bez żadnych uzasadnionych powodów. Mam nadzieję, że możesz teraz przynajmniej powiedzieć: „Być może jest w chrześcijaństwie coś więcej, niż mi się wydawało”.

Mam jednak również nadzieję, że twoja analiza chrześcijaństwa nie zakończy się w tym miejscu. Nawet jeżeli po przeczytaniu tej książki twoja ocena wiarygodności Biblii wzrosła zaledwie w minimalnym stopniu, wierzę, że poświęcisz więcej czasu na wykonanie następnego kroku i pochylisz się nad pytaniem jeszcze donioślejszej wagi, do którego Biblia sama nieustanie i nieodmiennie się sprowadza: kim naprawdę jest Jezus?

Kim sam twierdził, że jest? I dlaczego ma to takie znaczenie? Ostatecznie uznanie, że Biblia jest wiarygodna, to środek do osiągnięcia innego celu, a mianowicie uznania, że Jezus jest wiarygodny. Najlepiej ujął to, jak sądzę, apostoł Jan:

Te zaś są spisane, abyście wierzyli, że Jezus jest Chrystusem, Synem Boga, i abyście wierząc mieli żywot w imieniu jego (J 20:31).

DODATEK

Zasoby przydatne do dalszych studiów

Pisząc tę książkę, oparłem się głównie na dwóch świetnych książkach Craiga Blomberga: The Historical Reliability of the Gospels oraz Can We Still Believe the Bible? An Evangelical Engagement with Contemporary Questions. Obie te pozycje stanowią doskonałe źródło do głębokich studiów tego tematu. Poza tym, gdybyś chciał poszerzyć swoją wiedzę na temat kwestii poruszonych w tej książce, myślę, że dobrze byłoby zacząć od zapoznania się z poniższymi materiałami:

Tłumaczenia Biblii

Blomberg, Craig L. Can We Still Believe the Bible? An Evangelical Engagement with Contemporary Questions. Grand Rapids, MI: Brazos, 2014.

Fee, Gordon D. i Mark L. Strauss. How to Choose a Bible Translation for All Its Worth: A Guide to Understanding and Using Bible Versions. Grand Rapids, MI: Zondervan, 2007.

Wegner, Paul D. The Journey from Texts to Translations: The Origin and Development of the Bible. Grand Rapids, MI: Baker Academic, 1999.

Kopiowanie manuskryptów biblijnych

Blomberg, Craig L. Can We Still Believe the Bible? An Evangelical Engagement with Contemporary Questions. Grand Rapids, MI: Brazos, 2014.

Metzger, Bruce M. A Textual Commentary on the Greek New Testament. Wyd. 2. Stuttgart: United Bible Societies, 2012.

Wallace, Daniel B. Revisiting the Corruption of the New Testament: Manuscript, Patristic, and Apocryphal Evidence. Grand Rapids, MI: Kregel, 2011.

Wegner, Paul D. The Journey from Texts to Translations: The Origin and Development of the Bible. Grand Rapids, MI: Baker Academic, 1999.

Powstawanie kanonu

Blomberg, Craig L. Can We Still Believe the Bible? An Evangelical Engagement with Contemporary Questions. Grand Rapids, MI: Brazos, 2014.

Bruce, F.F. The Canon of Scripture. Downers Grove, IL: IVP Academic, 1988.

Hill, C.E. Who Chose the Gospels? Probing the Great Gospel Conspiracy. Oxford: Oxford University Press, 2010.

Kruger, Michael J. Canon Revisited: Establishing the Origins and Authority of the New Testament Books. Wheaton, IL: Crossway, 2012.

Wegner, Paul D. The Journey from Texts to Translations:
The Origin and Development of the Bible. Grand Rapids, MI: Baker Academic, 1999.

Wiarygodność autorów biblijnych

Blomberg, Craig L. Can We Still Believe the Bible? An Evangelical Engagement with Contemporary Questions. Grand Rapids, MI: Brazos, 2014.

– The Historical Reliability of the Gospels. Wyd. 2. Downers Grove, IL: IVP Academic, 2007.

Bruce, F.F. Wiarygodność pism Nowego Testamentu. Wyd. 2 poprawione. Katowice: Credo, 2003.

Hoffmeier, James K. i Dennis R. Magary, red. Do Historical Matters Matter to Faith?: A Critical Appraisal of Modern and Postmodern Approaches to Scripture. Wheaton, IL: Crossway, 2012.

Cuda Jezusa

Blomberg, Craig L. Can We Still Believe the Bible? An Evangelical Engagement with Contemporary Questions. Grand Rapids, MI: Brazos, 2014.

Keener, Craig S. Miracles: The Credibility of the New Testament Accounts. Grand Rapids, MI: Baker Academic, 2011.

Zmartwychwstanie Jezusa

Habermas, Gary R. i Michael R. Licona. The Case for the Resurrection of Jesus. Grand Rapids, MI: Kregel, 2004.

Strobel, Lee. Sprawa Chrystusa. Najważniejsze śledztwo dziennikarskie w dziejach. Kraków: Dom Wydawniczy Rafael, 2018.

Wright, N.T. The Resurrection of the Son of God. T. 3 Christian Origins and the Question of God. Minneapolis: Fortress, 2003.

Kwestie związane ze Starym Testamentem

Hoffmeier, James K. i Dennis R. Magary, red. Do Historical Matters Matter to Faith?: A Critical Appraisal of Modern and Postmodern Approaches to Scripture. Wheaton, IL: Crossway, 2012.

Longman, Tremper, III i Raymond B. Dillard. An Introduction to the Old Testament. Wyd. 2. Grand Rapids, MI: Zondervan, 2006.

Wegner, Paul D. The Journey from Texts to Translations: The Origin and Development of the Bible. Grand Rapids, MI: Baker Academic, 1999.

Natchnienie i bezbłędność Biblii

DeYoung, Kevin. Taking God at His Word: Why the Bible Is Knowable, Necessary, and Enough, and What That Means for You and Me. Wheaton, IL: Crossway, 2014.

Kaiser, Walter C., Jr., Peter H. Davids, F.F. Bruce i Manfred T. Brauch. Hard Sayings of the Bible. Downers Grove, IL: InterVarsity Press, 2010.

MacArthur, John, red. The Scripture Cannot Be Broken: Twentieth Century Writings on the Doctrine of Inerrancy. Wheaton, IL: Crossway, 2015.

Packer, J.I. “Fundamentalism” and the Word of God: Some Evangelical Principles. Grand Rapids, MI: Eerdmans, 1958.

Sproul, R.C. Can I Trust the Bible? Crucial Questions Series 2. Lake Mary, FL: Reformation Trust, 2009.

O SERII

Seria wydawnicza 9Marks opiera się na dwóch głównych założeniach. Po pierwsze, kościół lokalny pełni o wiele ważniejszą rolę w życiu chrześcijańskim, niż wielu dzisiejszych chrześcijan sobie to uświadamia. Wierzymy, że zdrowy chrześcijanin jest zdrowym członkiem kościoła.

Po drugie, kościoły lokalne zyskują na przepływie życia i witalności, kiedy organizują swoje życie wokół Słowa Bożego. Bóg przemawia. Kościoły powinny słuchać i iść za Jego głosem. To jest aż tak proste. Kiedy kościół słucha Bożego głosu i za nim podąża, zaczyna przypominać Tego, za którym podąża. Odzwierciedla Jego miłość i świętość. Ukazuje Jego chwałę. Kościół będzie taki jak On, gdy będzie Go słuchał.

Czytelnik zauważy, że również wszystkie dziewięć cech zaczerpniętych z książki Marka Devera pt. Dziewięć cech zdrowego kościoła ma swój początek w Biblii:

• zwiastowanie ekspozycyjne,

• biblijna teologia,

• biblijne zrozumienie ewangelii,

• biblijne zrozumienie nawrócenia,

• biblijne zrozumienie ewangelizacji,

• biblijne zrozumienie członkostwa w kościele,

• biblijne zrozumienie dyscypliny kościelnej,

• biblijne zrozumienie uczniostwa i wzrostu,

• biblijne zrozumienie przywództwa w kościele.

Można oczywiście wymienić inne powinności zdrowego kościoła, takie jak modlitwa. Wierzymy jednak, że tych dziewięć cech jest dzisiaj najczęściej pomijanych
(w przeciwieństwie do modlitwy). Tak więc nasze przesłanie skierowane do kościołów brzmi: nie patrzcie na najlepsze praktyki biznesowe czy najnowsze trendy, ale szukajcie u Boga. Zacznijcie od uważnego słuchania Słowa Bożego.

Takie nastawienie leży u podstaw serii książek 9Marks. Stawiają sobie one za cel dokładniejsze przestudiowanie owych dziewięciu cech w ich różnych aspektach. Niektóre adresowane są do pastorów. Inne do członków kościoła. Mamy nadzieję, że wszystkie połączą uważne studium Biblii, refleksję teologiczną, czynnik kulturowy, wspólne zastosowanie, a nawet nieco osobistego napomnienia. Najlepsze książki chrześcijańskie zawsze są zarówno teologiczne, jak i praktyczne.

Modlimy się, żeby Bóg użył tej książki i innych dla przygotowania Jego oblubienicy, Kościoła, w blasku i wspaniałości na dzień Jego przyjścia.

Przypisy:

[1] Ten sposób myślenia jest rozwinięciem podejścia, o którym po raz pierwszy usłyszałem z ust Marka Devera, pastora kościoła Capitol Hill Baptitst Church w Waszyngtonie. Podobne rozumowanie przedstawiają też inni autorzy chrześcijańscy.

[2] W tym rozdziale oparłem się głównie na publikacjach: Craig L. Blomberg, Can We Still Believe the Bible?: An Evangelical Engagement with Contemporary Questions (Grand Rapids, MI: Brazos, 2014); Paul D. Wegner, The Journey from Texts to Translations: The Origin and Development of the Bible (Grand Rapids, MI: Baker Academic, 1999).

[3] Na potrzeby polskiego czytelnika wybrane zostały różne polskie tłumaczenia Biblii. W oryginalnej wersji autor podał tłumaczenia kolejno następujących angielskich wersji: ESV, NASB, NIV, NRSV oraz KJV (przyp. tłum.).

[4] Np. komentarz w ESV dotyczący Księgi Izajasza 10:27.

[5] Więcej szczegółów na ten temat w: Blomberg, Can We Still Believe the Bible?, 83–118; Wegner, Journey, 399–404.

[6] Kurt Eichenwald, „The Bible: So Misunderstood It’s a Sin”, Newsweek, 23 grudnia 2014, http://www.newsweek.com/2015/01/02/thats-not-what-bible-says-294018.html.

[7]W tym rozdziale oparłem się głównie na publikacjach: Craig L. Blomberg, Can We Still Believe the Bible?: An Evangelical Engagement with Contemporary Questions (Grand Rapids, MI: Brazos, 2014); Paul D. Wegner, The Journey from Texts to Translations: The Origin and Development of the Bible (Grand Rapids, MI: Baker Academic, 1999).

[8] Starożytni autorzy pisali na papirusie, welinie, a w późniejszym okresie na pergaminie.

[9] Szczegółowe informacje na temat ocalałych manuskryptów Nowego Testamentu: np. Wegner, Journey, 235–242.

[10] Zob. komentarz do Mt 27:24 w ESV.

[11] Bart D. Ehrman, Misquoting Jesus: The Story Behind Who Changed the Bible and Why (San Francisco: HarperSanFrancisco, 2005), 89.

[12] Więcej szczegółów na ten temat w: Blomberg, Can We Still Believe the Bible?, 13–28.

[13] Dan Brown, Kod Leonarda da Vinci (Wydawnictwo Sonia Draga: Katowice, 2004), s. 231. Przełożył Krzysztof Mazurek.

[14] W tym rozdziale oparłem się głównie na publikacjach: Craig L. Blomberg, Can We Still Believe the Bible?: An Evangelical Engagement with Contemporary Questions (Grand Rapids, MI: Brazos, 2014); F.F. Bruce, The Canon of Scripture (Downers Grove, IL: IVP Academic, 1988); C.E. Hill, Who Chose the Gospels? Probing the Great Gospel Conspiracy (Oxford: Oxford University Press, 2010); Paul D. Wegner, The Journey from Texts to Translations: The Origin and Development of the Bible (Grand Rapids, MI: Baker Academic, 1999).

[15]Szczegóły dotyczące kanonu Starego Testamentu, a zwłaszcza debaty na temat apokryfów, zob. Wegner, Journey, 101–130; F.F. Bruce, „Old Testament”, cz. 2 w The Canon of Scripture.

[16] Zob. Hill, Who Chose the Gospels, 207–225.

[17]Cyt. za: Wegner, Journey, 147; J. Stevenson, red., A New Eusebius: Documents Illustrating the History of the Church to AD 337, wyd. 3, popr. W.H.C. Frend (Grand Rapids, MI: Baker Academic, 2013), 137–138.

[18] Cyt. za: Wegner, Journey, 148; Stevenson, New Eusebius, 138.

[19]Cyt. za: Wegner, Journey, 147; Stevenson, New Eusebius, 137.

[20]Ewangelia Tomasza, powiedzenie 114; przekład za tłumaczeniem angielskim, cyt. za: Blomberg, Can We Still Believe the Bible?, 73.

[21] „Wojna światów”, Internet Sacred Text Archive, dostęp: 26 maja 2015, http://www.sacred-texts.com/ufo/mars/wow.htm.

[22] John Houseman, Run Through: A Memoir (New York: Simon & Schuster, 1972), 404.

[23] W tym rozdziale oparłem się głównie na publikacji: Craig L. Blomberg, The Historical Reliability of the Gospels, wyd. 2 (Downers Grove, IL: IVP Academic, 2007).

[24]„Wojna światów”.

[25]Ibidem.

[26]Hadley Cantril, Hazel Gaudet i Herta Herzog, The Invasion from Mars: A Study in the Psychology of Panic, with the Complete Script of the Famous Orson Welles Broadcast (Princeton, NJ: Princeton University Press, 1940), 43–44.

[27] Nathan Busenitz, Reasons We Believe: 50 Lines of Evidence That Confirm the Christian Faith (Wheaton, IL: Crossway, 2008), 127.

[28] Faksymile wydania Mother Goose’s Melody z roku 1791 można znaleźć
w: Colonel W.F. Prideaux, red., Mother Goose’s Melody: A Facsimile Reproduction of the Earliest Known Edition, with an Introduction and Notes (London: A.H. Bullen, 1904); https://archive.org/stream/mothergoosesmelo00pridiala#page/n27/mode/2up, dostęp: 26 maja 2015.

[29] Prideaux, Mother Goose’s Melody, 37, https://archive.org/stream/mothergoosesmelo00pridiala#page/37/mode/2up.

[30] N.T. Wright, The Resurrection of the Son of God, t. 3 Christian Origins and the Question of God (Minneapolis: Fortress, 2003), 612.

[31] W tym rozdziale oparłem się głównie na publikacjach: Craig L. Blomberg, Can We Still Believe the Bible?: An Evangelical Engagement with Contemporary Questions (Grand Rapids, MI: Brazos, 2014); N.T. Wright, The Resurrection of the Son of God, t. 3 Christian Origins and the Question of God (Minneapolis: Fortress, 2003).

[32]Gotthold Ephraim Lessing, „On the Proof of the Spirit and of Power”, w Philosophical and Theological Writings, red. H.B. Nisbet, Cambridge Texts in the History of Philosophy (Cambridge: Cambridge University Press, 2005), 87.

[33] N.T. Wright, The Resurrection of the Son of God, 706–707 (tłumaczenie
własne).

[34]„What We Believe”, Third Avenue Baptist Church, Louisville, KY, dostęp: 25 lutego 2015, http://www.thirdavenue.org/What-We-Believe (tłumaczenie własne).

Czy Twój kościół jest zdrowy?

Służba 9Marks jest po to, aby wyposażać przywódców kościoła w biblijną wizję i praktyczne materiały do ukazywania narodom Bożej chwały przez zdrowe kościoły.

W tym celu chcemy pomóc kościołom we wzroście w dziewięciu pokazujących zdrowie cechach, które są często pomijane:

1. Głoszenie ekspozycyjne

2. Teologia biblijna

3. Biblijne zrozumienie ewangelii

4. Biblijne zrozumienie nawrócenia

5. Biblijne zrozumienie ewangelizacji

6. Członkostwo w kościele

7. Dyscyplina w kościele

8. Uczniostwo

9. Starsi w kościele

9Marks udostępnia artykuły, książki, recenzje książek i czasopismo w formie elektronicznej. Prowadzimy konferencje, nagrywamy wywiady i tworzymy inne materiały, aby wyposażyć kościoły, żeby mogły ukazywać Bożą chwałę.

Odwiedź naszą stronę, gdzie znajdują się materiały w ponad 30 językach, i zapisz się, aby otrzymywać darmowe czasopismo w formie elektronicznej. Oto nasza stale zmieniająca się lista stron w innych wersjach językowych:

English – 9Marks.org

Spanish – es.9Marks.org

Portuguese – pt.9Marks.org

Chinese – cn.9Marks.org

Russian – ru.9Marks.org

Książki wydawnictwa 9Marks
opublikowane przez Fundację Ewangeliczną

Członkostwo w kościele

Czym jest ewangelia?

Dlaczego mam ufać Bibli?

Dyscyplina w kościele

Dziewięć cech zdrowego kościoła

Ewangelizacja

Głoszenie ekspozycyjne

Jak wygląda zdrowy kościół?

Kim jest Jezus?

Misja

Modlitwa

Nawrócenie

Starsi w kościele

Teologia biblijna

Uczniostwo

Zdrowa nauka

Zdrowi członkowie kościoła

Książki można zamówić poprzez stronę:

www.fewa.pl

www.fundacjaewangeliczna.pl

lub pisząc na adres: Fundacja Ewangeliczna

ul. Myśliwska 2, 87-100 Toruń, Poland